Nəcisdə gizli qan testi nədir? Adından da göründüyü kimi, bu, nəcisdə (böyük bayır) gözlə görünməyən, yəni “gizli” (tibb dilində “okkult”) olan minimal miqdarda qan izlərini aşkar etmək üçün istifadə olunan bir laboratoriya analizidir.
Bu test, həzm sistemindəki potensial qanaxmanın ilk xəbərçisi ola bilər. Nə zaman edilir? sualının cavabı isə həm profilaktik skrininq, həm də mövcud simptomların araşdırılması ilə birbaşa əlaqəlidir. Bu məqalədə biz bu həyati əhəmiyyətli testin bütün aspektlərini ətraflı şəkildə araşdıracağıq
Nəcisdə gizli qan testi (FOBT) nəyi göstərir?
Çox vaxt insanlar “nəcisdə qan” ifadəsini eşitdikdə dərhal ən pis ssenarini – bağırsaq xərçəngini düşünürlər. Lakin nəcisdə gizli qan testinin (FOBT – Fecal Occult Blood Test) məqsədi xərçəng diaqnozu qoymaq deyil, həzm traktının hər hansı bir yerində qanaxmanın olub-olmadığını müəyyən etməkdir.
Bu testin pozitiv çıxması bir “siqnaldır”. Bu siqnal, mədədən tutmuş düz bağırsağa qədər uzanan həzm sisteminin hər hansı bir nöqtəsində qan itkisinin baş verdiyini göstərir. Bu qanaxmanın bir çox fərqli səbəbi ola bilər:
Poliplər (Bağırsaq Polipləri): Bağırsaq divarında əmələ gələn kiçik, xoşxassəli (bəzən xərçəngönü) şişlərdir. Poliplər zamanla böyüyə və qanaxma verə bilər. Onların erkən aşkarlanması kolorektal xərçəngin qarşısını almaq üçün çox vacibdir.
Kolorektal Xərçəng: Erkən mərhələlərdə bağırsaq xərçəngi tez-tez simptom vermir, lakin cüzi qanaxmaya səbəb ola bilər. Gizli qan testi bu xərçəngin erkən aşkarlanmasında “qızıl standart” skrininq üsullarından biridir.
Hemoroid (Babasil): Düz bağırsağın (rektum) və ya anusun ətrafındakı damarların genişlənməsi nəticəsində yaranan çox yayılmış bir vəziyyətdir. Xüsusilə daxili hemoroidlər gizli qanaxmaya səbəb ola bilər.
Anal Çatlar (Fissurlar): Anus bölgəsindəki kiçik yırtıqlar və çatlaqlar ağrılı ola bilər və qanaxma verə bilər.
Mədə və Onikibarmaq Bağırsaq Xoraları: Mədə turşusu və ya bəzi dərmanların (məsələn, NSAID-lər) təsirindən yaranan yaralar qanaxmaya meyilli ola bilər.
İltihabi Bağırsaq Xəstəlikləri (IBD): Kron xəstəliyi və Xoralı Kolit kimi xroniki iltihabi vəziyyətlər bağırsaq divarının zədələnməsinə və qanaxmaya səbəb olur.
Divertikulyoz/Divertikulit: Bağırsaq divarında əmələ gələn kiçik “cib”lərin (divertikulların) iltihablaşması və ya partlaması qanaxma yarada bilər.
Ezofagit: Qida borusunun iltihabı da bəzən qanaxmaya gətirib çıxara bilər.
Göründüyü kimi, testin pozitiv olması mütləq xərçəng demək deyil, ancaq mütləq araşdırma tələb edən bir vəziyyətdir.
Nəcisdə gizli qan testi nə zaman və kimlərə tövsiyə edilir?
Bu testin nə zaman edilməli olduğu iki əsas kateqoriyaya bölünür: profilaktik skrininq və diaqnostik araşdırma.
1. Profilaktik skrininq (erkən aşkarlama) məqsədilə
Bu, testin ən çox istifadə edildiyi və ən vacib olduğu sahədir. Skrininq, heç bir şikayəti və ya simptomu olmayan şəxslərdə xəstəlikləri erkən mərhələdə aşkar etmək üçün aparılır.
Yaş Hədəfi: Əksər beynəlxalq səhiyyə təşkilatları, o cümlədən Amerika Xərçəng Cəmiyyəti (ACS), orta risk qrupuna daxil olan kişilər və qadınlar üçün kolorektal xərçəng skrininqinə 45 yaşından etibarən başlamağı tövsiyə edir. (Bəzi təlimatlar hələ də 50 yaşı əsas götürsə də, 45 yaşa endirilmə trendi artmaqdadır).
Tezlik: Nəcisdə gizli qan testi (xüsusilə müasir FIT növləri) adətən hər il (ildə bir dəfə) tövsiyə olunur.
Məqsəd: Simptomlar başlamazdan əvvəl qanaxma verən polipləri və ya erkən mərhələ xərçəngi “tutmaq”. Erkən aşkarlanan bağırsaq xərçənginin müalicə müvəffəqiyyəti 90%-dan çoxdur.
2. Mövcud simptomların araşdırılması məqsədilə
Yaşından asılı olmayaraq, bir şəxsdə həzm sistemi ilə bağlı müəyyən şikayətlər varsa, həkim bu testi diaqnostik prosesin bir hissəsi kimi təyin edə bilər.
Bu simptomlara aşağıdakılar daxildir:
Səbəbi Bilinməyən Anemiya (Qan Azlığı): Xüsusilə dəmir çatışmazlığı anemiyası. Bədənin xroniki olaraq az miqdarda qan itirməsi (məsələn, həzm sistemindən) anemiyanın əsas səbəbi ola bilər.
Açıqlanmayan Qarın Ağrısı: Xroniki, təkrarlanan və səbəbi tapılmayan qarın ağrıları və ya diskomfort hissi.
Bağırsaq Vərdişlərində Dəyişiklik: Uzun müddət davam edən yeni başlamış qəbizlik və ya ishal.
Səbəbsiz Çəki İtkisi: Pəhriz saxlamadan və ya aktivliyi artırmadan arıqlamaq.
Daimi Yorğunluq və Zəiflik: Anemiya ilə əlaqədar olaraq bədəndəki qan itkisi səbəbindən yaranan ümumi halsızlıq.
3. Yüksək risk qrupunda olanlar
Bəzi insanlar kolorektal xərçəng üçün yüksək risk altındadır və onlara skrininq daha erkən yaşda, daha fərqli metodlarla (çox vaxt birbaşa kolonoskopiya) və daha tez-tez təklif oluna bilər.
Ancaq bəzi hallarda həkim gizli qan testini də prosesə daxil edə bilər.
Yüksək risk qrupuna daxildir:
Ailəsində (xüsusilə birinci dərəcəli qohumlarda) kolorektal xərçəng və ya polip hekayəsi olanlar.
Özündə daha əvvəl polip aşkarlananlar.
Kron və ya Xoralı Kolit kimi iltihabi bağırsaq xəstəliyi olanlar.
Nəcisdə gizli qan testinin növləri
Bu testin iki əsas növü mövcuddur və onların arasındakı fərqi bilmək, xüsusilə də testə hazırlıq baxımından çox vacibdir.
1. Qvayaka əsaslanan test (gFOBT - Guaiac-based FOBT)
Bu, daha “klassik” və köhnə metod hesab olunur.
Necə İşləyir: Nəcisdəki qanın tərkibində olan “hem” (hemoqlobinin bir hissəsi) adlı bir komponenti kimyəvi reaksiya vasitəsilə aşkar edir.
Məhdudiyyətləri: Bu test “hem”ə həssas olduğu üçün, insan qanı ilə heyvan qanı (məsələn, yeyilən qırmızı ətdəki) və ya bəzi bitkilərdəki maddələr arasında fərq qoya bilmir.
Hazırlıq: Bu səbəbdən gFOBT testi verənlərə ciddi pəhriz təyin olunur. Testdən bir neçə gün (adətən 3-7 gün) əvvəl:
Qırmızı ət yemək olmaz.
Turp, yerkökü, brokkoli, gül kələm kimi bəzi tərəvəzlərdən uzaq durmaq lazımdır.
Yüksək dozada C vitamini (həm qida, həm də əlavə şəklində) qəbul edilməməlidir.
Aspirin və ibuprofen kimi qeyri-steroid iltihabəleyhinə dərmanların (NSAID) qəbulunu (həkim icazəsi ilə) dayandırmaq lazım gələ bilər.
2. İmmunokimyəvi test (FIT və ya iFOBT - Fecal Immunochemical Test)
Bu, daha müasir, üstün və günümüzdə ən çox tövsiyə edilən metoddur.
Necə İşləyir: Kimyəvi reaksiyaya deyil, anticismlərə (antibodies) əsaslanır. Bu test yalnız və yalnız insan hemoqlobininə (insan qanına) qarşı həssasdır.
Üstünlükləri:
Pəhriz Tələb Etmir: Testdən əvvəl qırmızı ət və ya hər hansı bir tərəvəzi kəsməyə ehtiyac yoxdur. Bu, xəstə üçün testi daha asan və rahat edir.
Daha Həssasdır: Xüsusilə aşağı həzm sistemindən (qalın bağırsaq və rektum) gələn qanaxmaları aşkar etməkdə daha spesifikdir.
FIT-DNT Testi: Bəzən FIT testi, xərçəng və ya polip hüceyrələrindən tökülən anormal DNT markerlərini axtaran bir testlə (Nəcis DNT Testi) birləşdirilir. Bu, daha hərtərəfli amma daha bahalı bir skrininq metodudur.
Test nəticələri necə oxunur?
Testi verdiniz və nəticəni aldınız. Bu nəticələr nə deməkdir?
1. Mənfi (Negativ) nəticə
Nə Deməkdir: Götürülən nəcis nümunəsində aşkar edilə biləcək miqdarda gizli qan tapılmadı.
Bu Yaxşı Xəbərdirmi? Bəli, bu, çox güman ki, yaxşı xəbərdir və həmin an aktiv qanaxmanın olmadığını göstərir.
Vacib Qeyd: Mənfi nəticə 100% zəmanət deyil. Bəzi poliplər və hətta xərçənglər davamlı olaraq qanamır (aralıqlı qanaya bilər). Test nümunəsi götürülən gün qanaxma olmaya bilər.
Məhz buna görə skrininq məqsədilə bu testin hər il təkrarlanması tövsiyə olunur. Mənfi nəticə alsanız, həkiminizin tövsiyə etdiyi skrininq cədvəlinə əməl etməyə davam edin.
2. Müsbət (Pozitiv) nəticə
Nə Deməkdir: Nəcis nümunənizdə qan izləri aşkarlandı.
Dərhal Təşvişə Düşməliyəmmi? XEYR. VƏ BİR DAHA XEYR. Pozitiv nəticə alan xəstələrin yaşadığı ilk hiss təşvişdir, lakin unutmayın:
Pozitiv nəticə sizin xərçəng olduğunuz mənasına gəlmir!
Bu sadəcə, həzm sisteminizin bir yerində qanaxma olduğunu və bu qanaxmanın səbəbinin mütləq araşdırılmalı olduğunu göstərir. Yuxarıda sadaladığımız kimi, bunun səbəbi hemoroid, anal çat, xora və ya iltihab kimi xoşxassəli bir vəziyyət də ola bilər.
Növbəti Addım Nədir? Nəcisdə gizli qan testi pozitiv çıxan hər bir xəstəyə (istisnasız olaraq) növbəti mərhələ kimi kolonoskopiya təyin olunmalıdır.
Kolonoskopiya Nədir? Bu, “qızıl standart” diaqnostik prosedurdur. Həkim (qastroenteroloq) ucunda kamera olan elastik və nazik bir boru (kolonoskop) vasitəsilə bütün qalın bağırsağı və düz bağırsağı vizual olaraq müayinə edir.
Niyə Vacibdir? Kolonoskopiya qanaxmanın dəqiq yerini və səbəbini tapmağa imkan verir. Əgər qanaxmanın səbəbi polipdirsə, həkim çox vaxt həmin prosedur zamanı polipi dərhal çıxara bilər (polipektomiya), beləcə onun gələcəkdə xərçəngə çevrilməsinin qarşısı alınar.
Tez-tez verilən suallar
Nəcisdə gizli qan testim pozitiv çıxdı, bu mütləq xərçəng deməkdir?
Babasilim (hemoroid) olduğunu bilirəm. Testin pozitiv çıxması bundandır?
Nəcisdə gizli qan testi ilə kolonoskopiyanın fərqi nədir? Hansı daha yaxşıdır?
Hansı qidalar nəcisdə gizli qan testindən əvvəl yeyilməməlidir?
Vacib Xəbərdarlıq: Bu məqalə yalnız məlumatlandırma məqsədi daşıyır və peşəkar tibbi məsləhəti, diaqnozu və ya müalicəni əvəz etmir.