Xoralı kolit iltihablı bağırsaq xəstəliyidir. Həzm sisteminə təsir edən bu xəstəlik iltihaba səbəb olduğu kimi, qarın ağrısı və ishal kimi simptomlara da yol aça bilər. Həm yoğun, həm də düz bağırsağın iltihablandığı xoralı kolit müalicə edilməzsə, həzm sisteminə zərər verə bilər.
İltihab, immun sisteminin bakteriya və viruslara qarşı özünü müdafiə yollarından biridir, buna görə də bakteriya və viruslar məhv edildikdə iltihab da yox olur.
Xoralı kolit nədir?
Xoralı kolit, immun sisteminin anormal reaksiyalar verməsi nəticəsində yoğun bağırsaqda iltihab və xoralara səbəb olan xroniki bir xəstəlikdir. Tədricən başlaya bilər və zamanla simptomlar şiddətlənə bilər və ya bəzi xəstələrdə qəflətən başlaya bilər.
Mədə-bağırsaq sisteminə təsir edən xoralı kolitdə yoğun bağırsaq və ya düz bağırsaq, ya da hər ikisi birdən iltihablana bilər. Bir çox xəstədə iltihab düz bağırsaqda başlayaraq yuxarıya doğru yayılır və yoğun bağırsağın tamamında görülə bilər. Bu iltihab səbəbindən yoğun bağırsaq divarında xora adlanan kiçik yaralar əmələ gəlir.
Xoralı kolit səbəbilə bağırsaqda yaranan iltihab, bağırsağın hərəkətlərini sürətləndirir. Buna görə də tez-tez boşalma ehtiyacı yaradır. Xəstəliyin səbəb olduğu bu simptomlar yüngül və ya şiddətli ola bilər. Bununla birlikdə, kəskinləşmə və remissiya dövrlərinə görə də simptomların şiddəti dəyişə bilər.
Xoralı kolitin yaranma səbəbləri
Xoralı kolitə nəyin səbəb olduğu hələ tam olaraq bilinmir, ancaq genetik, ətraf mühit faktorları, infeksiya, anormal bağırsaq reaksiyaları və digər həzm sistemi pozğunluqlarının xoralı kolitə yol aça biləcəyi düşünülür.
Aparılan tədqiqatlara görə, ailədə xoralı kolit və ya Kron xəstəliyi varsa, şəxsin xoralı kolitə tutulma ehtimalı artır. Eyni zamanda bəzi tədqiqatlar da müəyyən genlərin bu xəstəliyin riskini artırdığını göstərmişdir.
Bununla yanaşı, xəstədə reflüks, qastrit və ya hemoroy kimi başqa bir həzm sistemi xəstəliyi varsa, bu da xoralı kolitin yaranmasına səbəb ola bilər.
Həzm sistemindəki bakteriya, virus və göbələklər kimi həzmə kömək edən bütün mikroblara mikrobiom deyilir. Aparılan tədqiqatlar nəticəsində həzm sistemi xəstəliyi olan və olmayan şəxslərin mikrobiomlarının fərqli olduğu nəticəsinə gəlinmişdir.
Şəxsin daha əvvəl keçirdiyi bir bakterial infeksiya, orqanizmdə anormal reaksiyalara səbəb ola bilər. Bu anormal reaksiyalar yoğun bağırsaqda iltihablanmaya yol açdığı üçün uzun müddətdə xoralı kolitə də səbəb ola bilər.
Xoralı kolit əlamətləri
Xoralı kolitdə əlamətlər şəxsdən şəxsə dəyişməklə birlikdə, şiddətləri də fərqli ola bilər. Kəskinləşmə və remissiya dövrləri olduğundan iltihablanma müəyyən zamanlarda artaraq, zaman keçdikcə azalır.
Xoralı kolitin simptomları bunlardır:
- İshal (Diarreya)
- Qızdırma
- Yorğunluq hissi
- Qarında ağrı
- Rektal qanaxma
- İştahın azalması və çəki itkisi
- Uşaqlarda böyümə pozğunluqları
Bu əlamətlərlə yanaşı, xoralı kolitdən əziyyət çəkən xəstələrin nəcisində qan və selik də görülə bilər. Bunun səbəbi bağırsaqda yaranan xoraların qanaxmaya səbəb olmasıdır. Bunlara əlavə olaraq zaman-zaman bu əlamətlər də görülə bilər:
- Ürəkbulanma və qusma
- Oynaqlarda şişkinlik və ağrı
- Ağız içində yaralar
- Dəri problemləri
- Gözlərdə iltihab
Xoralı kolitin səbəb ola biləcəyi sağlamlıq problemləri nələrdir?
Xoralı kolit zaman-zaman bəzi sağlamlıq problemlərinə səbəb ola bilər və ya bunların yaranma riskini artıra bilər. Mümkün fəsadlar bunlardır:
- Şiddətli qanaxma
- Dehidrasiya (susuzlaşma)
- Qan laxtalanması
- Yoğun bağırsaq xərçəngi riskinin artması
- Osteoporoz
Xoralı kolit diaqnozu necə qoyulur?
Xoralı kolit diaqnozu qoymaq üçün xəstədən əvvəlcə özünün və ailəsinin tibbi tarixçəsi soruşulur. Daha sonra fiziki müayinə və bir sıra testlər aparılır. Bu sayədə kolitin olub-olmadığı və əgər varsa, şiddəti ilə yoğun bağırsağın nə qədər təsirləndiyi öyrənilir.
Tam diaqnoz, oxşar simptomlara yol açan Kron xəstəliyi və ya həssas bağırsaq sindromu kimi digər sağlamlıq problemləri istisna edildikdən sonra qoyulur.
Fiziki müayinə zamanı təzyiq, ürək döyüntüsü və hərarət yoxlanılır. Əgər xəstədə xoralı kolit varsa, şiddətinin müəyyən edilməsi üçün simptomlar, test nəticələri və bu ölçmələr birlikdə dəyərləndirilir. Diaqnozun qoyulması üçün qan testləri, sidik analizləri və yoğun bağırsaq endoskopiyası (kolonoskopiya) edilə bilər.
Xoralı kolit pəhrizi nədir?
Xoralı kolit üçün vahid, hamıya uyğun bir pəhriz yoxdur, çünki qidaların təsiri hər xəstədə fərqli ola bilər. Pəhrizin əsas məqsədi simptomları yüngülləşdirmək, bağırsağı qıcıqlandıran qidalardan qaçmaq və orqanizmin ehtiyacı olan qida maddələrini təmin etməkdir. Qidalanma xəstəliyin kəskinləşmə (atak) və remissiya (sakitlik) dövrlərinə görə dəyişir.
Kəskinləşmə Dövründə Qidalanma (Atak zamanı)
Bu dövrdə məqsəd bağırsaqları mümkün qədər az yükləmək və ishalla itirilən maye və mineralları bərpa etməkdir.
Tövsiyə olunanlar:
- Az lifli qidalar: Ağ çörək, ağ düyü, makaron, kartof püresi kimi asan həzm olunan karbohidratlar.
- Yumşaq və bişmiş tərəvəzlər: Kök, balqabaq, kartof (qabıqsız).
- Yağsız zülallar: Bişirilmiş və ya buğlamada hazırlanmış toyuq, balıq və yumurta.
- Meyvələr: Qabığı soyulmuş alma, banan, meyvə püreləri.
- Bol maye: Su, duru şorbalar və bitki çayları (çobanyastığı kimi).
Çəkinilməli olanlar:
- Yüksək lifli qidalar: Tam taxıllar, paxlalılar (noxud, mərci), çərəzlər, qabıqlı tərəvəz və meyvələr.
- Yağlı və ədviyyatlı yeməklər: Qızartmalar, acı bibər, yağlı souslar.
- Süd və süd məhsulları: Bəzi xəstələrdə laktoza dözümsüzlüyü simptomları artırır.
- Kofein və alkoqol: Bağırsaqları qıcıqlandıra bilər.
- Qazlı içkilər: Köpə səbəb ola bilər.
Remissiya Dövründə Qidalanma (Sakitlik zamanı)
Simptomlar nəzarət altında olduqda, məqsəd sağlam və balanslı qidalanaraq orqanizmin qida ehtiyaclarını ödəməkdir.
Tövsiyə olunanlar:
- Rəngarəng tərəvəz və meyvələr: Bağırsaqların reaksiyasına nəzarət edərək pəhrizə tədricən fərqli tərəvəz və meyvələr əlavə etmək.
- Sağlam yağlar: Zeytun yağı, avokado.
- Fermentasiya olunmuş qidalar: Qatıq, kefir kimi probiyotiklərlə zəngin qidalar bağırsaq sağlamlığını dəstəkləyə bilər.
- Tam taxıllar: Orqanizmin reaksiyasına görə yulaf və ya arpa kimi məhsullar sınaqdan keçirilə bilər.
Diqqətli olunmalı olanlar:
- Kəskinləşmə dövründə problem yaradan qidaları pəhrizə tədricən və kiçik porsiyalarla əlavə edərək orqanizmin reaksiyasını izləmək lazımdır.
Ümumi Məsləhətlər
- Qida gündəliyi tutun: Hansı qidaların sizə yaxşı və ya pis təsir etdiyini müəyyən etmək üçün yediyiniz hər şeyi və hiss etdiyiniz simptomları qeyd edin.
- Az-az və tez-tez yeyin: Böyük porsiyalar yerinə, gün ərzində 5-6 kiçik porsiya ilə qidalanmaq həzm sistemini daha az yorar.
- Yaxşıca çeynəyin: Qidaları yaxşı çeynəmək həzm prosesini asanlaşdırır.
- Su için: İshal səbəbindən yaranan maye itkisinin qarşısını almaq üçün gün ərzində bol su içmək çox vacibdir.
Vacib qeyd: Hər hansı bir pəhriz dəyişikliyi etməzdən əvvəl mütləq həkiminizlə və ya qastroenteroloqla məsləhətləşin. Onlar sizin vəziyyətinizə uyğun fərdi tövsiyələr verə bilərlər.
Xoralı kolit necə müalicə olunur?
Xoralı kolit üçün müəyyən edilmiş qəti bir müalicə üsulu yoxdur. Kəskinləşmə və remissiya dövrləri olan bu xəstəliyin müalicəsində məqsəd kəskinləşmə dövrlərini azaldaraq xəstənin remissiya dövründə qalmasını təmin etməkdir.
Bu sayədə xəstəliyin təsirləri minimuma endirilir. Başqa sözlə, xəstəlik təkrarlananda simptomlar nəzarət altına alınaraq bağırsağın sağalması təmin edilir.
Xoralı kolitin müalicəsində həyat tərzi və pəhriz son dərəcə böyük əhəmiyyətə malikdir. Sağalmağa kömək etməsi və yorğunluq hissini azaltması üçün qidalandırıcı bir pəhriz tövsiyə edilir. Stresin azaldılması üçün müntəzəm idman edilə bilər.
Bunlara əlavə olaraq, kəskinləşmə dövrlərində simptomların şiddətlənməsinə səbəb olan bir qidanın olub-olmadığını müəyyən etmək üçün pəhriz gündəliyi tutula bilər.
İştah itkisi və ishal səbəbiylə qida əlavələri də tövsiyə edilə bilər. Bu sayədə orqanizmin ehtiyac duyduğu bütün qidaları alması təmin edilir. Bununla yanaşı, müalicə məqsədilə dərman istifadəsi tələb oluna bilər və ya əməliyyat edilə bilər.
Dərmanlar remissiya dövrünü davam etdirmək üçün vacibdir. Kəskinləşmə dövrləri nəzarət altına alınaraq fəsadların yaranmasının qarşısı alınır. Həkim tərəfindən antibiotiklər, ishal əleyhinə dərmanlar təyin edilə bilər.
Əgər dərman müalicəsinə cavab verməyən şiddətli bir xoralı kolit mövcuddursa, əməliyyat tövsiyə edilə bilər. Əməliyyat nəticəsində bütün xoralı kolit simptomları aradan qaldırılacağı üçün bu mərhələdən sonra dərman istifadəsi zəruri deyil.
Xoralı kolit üçün nə vaxt həkimə müraciət etməli?
Xoralı kolit diaqnozu qoyulmuş şəxslər bu əlamətlərlə qarşılaşdıqda bir həkim qastroenteroloq-dan yardım almalıdır:
- Şiddətli qarın ağrısı
- Şiddətli rektal qanaxma
- Sidikdə qan
- 2 həftədən uzun sürən ishal
- İki gündən uzun sürən yüksək hərarət
- Dəridə və ya oynaqlarda şişkinliklər
- Dehidrasiya (susuzlaşma)
Bu əlamətlərin hamısı xoralı kolitlə əlaqəlidir. Ancaq xəstəyə xoralı kolit diaqnozu qoyulmadığı halda bu simptomlar görülürsə də bir həkimə getməkdə fayda var. Beləliklə, xoralı kolit və ya başqa bir bağırsaq xəstəliyinin olub-olmadığı aydınlaşdırıla bilər.
Xoralı kolit haqqında tez-tez verilən suallar
Əlbəttə, xoralı kolit mövzusu ilə bağlı tez-tez verilən suallar və onların cavablarını hazırladım:
Xoralı Kolit Haqqında Tez-Tez Verilən Suallar (FAQ)
Sual 1: Xoralı kolit nədir və yoluxucudurmu?
Cavab: Xoralı kolit, yoğun bağırsağın (kolon) və düz bağırsağın (rektum) daxili səthinin iltihablaşması və xoraların əmələ gəlməsi ilə xarakterizə olunan xroniki, iltihablı bağırsaq xəstəliyidir. Bu, immun sisteminin bağırsağın öz toxumalarına səhvən hücum etməsi nəticəsində yaranan autoimmun bir xəstəlik hesab olunur. Xoralı kolit yoluxucu deyil, yəni bir insandan digərinə keçə bilməz.
Sual 2: Xoralı kolitin əsas əlamətləri hansılardır?
Cavab: Ən çox rast gəlinən əlamətlər arasında qanlı ishal, qarın ağrısı və sancılar, tez-tez tualetə getmə ehtiyacı, nəcisdə selik və ya irin, çəki itkisi və yorğunluq hissi var. Simptomlar xəstəliyin şiddətindən və bağırsağın hansı hissəsinin zədələnməsindən asılı olaraq dəyişə bilər.
Sual 3: Xoralı kolitə nə səbəb olur? Genetikdirmi?
Cavab: Xoralı kolitin dəqiq səbəbi tam məlum deyil. Lakin genetik meyllilik, immun sisteminin anormal reaksiyası və ətraf mühit faktorlarının (məsələn, bəzi infeksiyalar və ya qidalanma tərzi) birləşməsinin rol oynadığı düşünülür. Ailəsində bu xəstəlik olan insanlarda risk daha yüksəkdir, bu da genetik faktorun əhəmiyyətini göstərir.
Sual 4: Xoralı kolit ilə Kron xəstəliyinin fərqi nədir?
Cavab: Hər ikisi iltihablı bağırsaq xəstəliyi olsa da, əsas fərqləri var. Xoralı kolit yalnız yoğun bağırsağı zədələyir və iltihab bağırsağın yalnız daxili səthində (selikli qişada) olur. Kron xəstəliyi isə ağızdan anusa qədər həzm sisteminin istənilən hissəsini zədələyə bilər və iltihab bağırsaq divarının bütün qatlarına nüfuz edir.
Sual 5: Xoralı kolit diaqnozu necə qoyulur?
Cavab: Diaqnoz üçün həkim əvvəlcə şikayətlərinizi dinləyir və fiziki müayinə aparır. Dəqiq diaqnoz üçün adətən qan və nəcis analizləri, həmçinin kolonoskopiya (yoğun bağırsağın kamera ilə müayinəsi) və biopsiya (müayinə üçün toxuma nümunəsinin götürülməsi) kimi prosedurlar tələb olunur.
Sual 6: Xoralı kolitin tam müalicəsi varmı?
Cavab: Hazırda xoralı kolitin tam müalicəsi yoxdur. Müalicənin əsas məqsədi iltihabı azaltmaq, simptomları nəzarət altında saxlamaq, xəstəliyin kəskinləşmə dövrlərinin (atakların) qarşısını almaq və xəstəni uzunmüddətli remissiya (sakitlik) dövründə saxlamaqdır. Bəzi ağır hallarda cərrahi müdaxilə ilə yoğun bağırsağın çıxarılması simptomları tam aradan qaldıra bilər.
Sual 7: Xoralı kolit xəstələri nə yeməlidir? Xüsusi pəhriz varmı?
Cavab: Hər kəs üçün universal bir pəhriz yoxdur, çünki qidaların təsiri xəstədən xəstəyə dəyişir. Lakin ümumilikdə, kəskinləşmə dövrlərində asan həzm olunan, az lifli, ədviyyatsız və az yağlı qidalar tövsiyə edilir. Süd məhsulları, çox şəkərli və qazlı içkilər bəzi xəstələrdə simptomları artıra bilər. Hansı qidaların sizə mənfi təsir etdiyini anlamaq üçün qida gündəliyi tutmaq faydalı ola bilər.
Sual 8: Stress xoralı koliti pisləşdirə bilərmi?
Cavab: Stress birbaşa xoralı kolitə səbəb olmur, lakin mövcud xəstəliyin simptomlarını artıra və kəskinləşmə dövrlərini tətikləyə bilər. Buna görə də stressi idarə etmək üçün yoqa, meditasiya, müntəzəm idman kimi üsullardan istifadə etmək müalicənin bir hissəsi kimi vacibdir.
Sual 9: Xoralı kolit xərçəng riskini artırırmı?
Cavab: Bəli, uzun müddət (adətən 8-10 ildən çox) davam edən və yoğun bağırsağın böyük bir hissəsini əhatə edən xoralı kolit, yoğun bağırsaq xərçəngi riskini bir qədər artırır. Bu səbəbdən xroniki xəstəliyi olan şəxslərin riskləri qiymətləndirmək və erkən diaqnoz üçün mütəmadi olaraq kolonoskopiya müayinəsindən keçmələri tövsiyə olunur.
Səhifənin məzmunu yalnız məlumat məqsədi daşıyır. Diaqnoz və müalicə üçün mütləq həkiminizlə məsləhətləşin.