Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu (İngiliscə: Irritable Bowel Syndrome, IBS) bağırsaqların funksional bir pozğunluğudur.
Bu vəziyyətdə bağırsaqların strukturunda görünən fiziki dəyişikliklər olmasa da, onların işləmə qaydasında problemlər yaranır.
Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu xroniki və ya uzunmüddətli bir vəziyyətdir və dünya əhalisinin təxminən 10-15 faizi bu problemdən əziyyət çəkir.
Bu sindrom bağırsaq hərəkətlərinin nizamsız olması, ağrı və narahatlıq hissi ilə xarakterizə olunur. Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu həyat üçün təhlükəli olmasa da, xəstənin gündəlik həyat keyfiyyətini ciddi şəkildə azalda bilər. İş məhsuldarlığından tutmuş sosial həyata qədər bir çox sahəyə mənfi təsir göstərir.
Qıcıqlanmış bağırsaq sindromunun əsas səbəbləri
Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu-nun dəqiq səbəbi hələ tam aydınlaşdırılmamış olsa da, bir neçə əsas amil bu vəziyyətin inkişafında rol oynayır:
Bağırsaq hərəkətlərinin pozğunluğu: Bağırsaq əzələlərinin çox güclü və ya çox zəif büzülməsi həzm prosesini pozur. Güclü büzülmələr ishal, zəif büzülmələr isə qəbizliyə səbəb ola bilər.
Əsəb sisteminin həssaslığı: Həzm sistemindəki əsəblərin həddindən artıq həssas olması qarın ağrısına və narahatlığa gətirib çıxarır. Normal həzm prosesləri belə xoşagəlməz hisslərə səbəb ola bilər.
İltihab və infeksiyalar: Keçmiş bağırsaq infeksiyaları QBS-nin inkişafı üçün risk faktoru ola bilər. Bəzi insanlarda ciddi qastroenterit keçirdikdən sonra QBS əlamətləri özünü göstərir.
Bağırsaq mikroflorasının dəyişməsi: Bağırsaqlarda yaşayan faydalı bakteriyaların balansının pozulması sindromun inkişafına töhfə verir.
Stress və psixoloji amillər: Emosional stress, narahatlıq və depressiya Qıcıqlanmış bağırsaq əlamətlərini pisləşdirə bilər. Beyin və bağırsaqlar arasında güclü əlaqə mövcuddur.
Hormonal dəyişikliklər: Qadınlarda QBS daha çox rast gəlinir və menstrual dövr zamanı əlamətlər güclənə bilər.
Qida həssaslığı: Müəyyən qida məhsullarına qarşı dözümsüzlük və ya həssaslıq sindromu tetikləyə bilər.
Qıcıqlanmış bağırsaq sindromunun əlamtələri
Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu əlamətləri insandan insana dəyişə bilər və müxtəlif dərəcələrdə özünü göstərir.
Ən çox rast gəlinən əlamətlər bunlardır:
Qarın ağrısı və kramplar: Bu, Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu-nun ən xarakterik əlamətidir. Ağrı adətən bağırsaq hərəkətindən sonra yüngülləşir.
Şişkinlik və qaz: Qarında dolğunluq və şişkinlik hissi, artıq qaz toplanması.
İshal: Tez-tez və sulu nəcis ifrazı. Bəzi xəstələrdə QBS əsasən ishalla özünü göstərir.
Qəbizlik: Çətin və ya nadir nəcis ifrazı. Bəziləri isə əsasən qəbizlikdən əziyyət çəkir.
Dəyişən bağırsaq vərdişləri: İshal və qəbizliyin növbələşməsi.
Selikli nəcis: Nəcisdə ağ və ya şəffaf selik görünməsi.
Natamam boşalma hissi: Tualet çıxdıqdan sonra bağırsaqların tam boşalmadığı hissi.
Təcili tualet ehtiyacı: Xüsusilə səhər saatlarında və ya yeməkdən sonra ani tualet ehtiyacı.
Bu əlamətlər davamlı ola bilər və ya müəyyən dövrlərdə pisləşib yaxşılaşa bilər. Stress, qida seçimləri və hormonal dəyişikliklər əlamətləri tetikləyə bilər.
Qıcıqlanmış bağırsaq sindromunun növləri
Tibbi təcrübədə Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu üç əsas qrupa bölünür:
QBS-İ (İshal tipi): Əsasən sulu və tez-tez nəcis ifrazı ilə xarakterizə olunur.
QBS-Q (Qəbizlik tipi): Çətin və nadir nəcis ifrazı, bərkimiş nəcis.
QBS-D (Qarışıq tip): İshal və qəbizliğin növbələşməsi.
Hansı tipə malik olduğunuzu müəyyən etmək müalicə strategiyasının seçilməsində mühüm rol oynayır.
Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu müalicəsi
Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu üçün hərtərəfli müalicə yanaşması həyat tərzinin dəyişdirilməsi, pəhriz və lazım gələrsə dərman terapiyasını əhatə edir:
Həyat tərzi dəyişiklikləri
Stressin idarə edilməsi: Yoga, meditasiya, dərin tənəffüs texnikaları və psixoterapiya əlamətləri azaltmağa kömək edir.
Fiziki aktivlik: Mütəmadi məşqlər bağırsaq hərəkətlərini normallaşdırır və stressi azaldır.
Yuxu rejimi: Keyfiyyətli və kifayət qədər yuxu ümumi sağlamlıq üçün vacibdir.
Qıcılanmış bağırsaq sindromu üçün pəhriz
FODMAP pəhrizi: Müəyyən fermentləşən karbohidratların məhdudlaşdırılması əlamətləri azalda bilər. Bu qida siyahısına soğan, sarımsaq, paxlalılar, süd məhsulları və bəzi meyvələr daxildir.
Lif qəbulu: Qəbizlik tipli QBS-də həll olunan liflər faydalıdır, lakin həll olmayan liflər bəzi xəstələrdə şişkinliği artıra bilər.
Kiçik porsiyalar: Gündə 5-6 kiçik öğün böyük porsiyalardan daha yaxşıdır.
Tetikləyici qidalardan çəkinmə: Kafein, alkoqol, kəskin ədviyyatlar və yağlı qidalar əlamətləri pisləşdirə bilər.
Su içmə: Günlük kifayət qədər su qəbulu xüsusilə vacibdir.
Nə vaxt həkimə müraciət etməlisiniz?
Aşağıdakı hallarda mütləq həkimlə məsləhətləşməlisiniz:
- Nəcisdə qan və ya qara rəngli nəcis
- Qaranlıq saatlarda oyadıcı qarın ağrısı
- İzah edilə bilməyən çəki itkisi
- Davamlı qusma
- Udqunma çətinliyi
- 50 yaşdan sonra ilk dəfə əlamətlərin başlaması
- Bağırsaq vərdişlərində kəskin dəyişikliklər
- Şiddətli və davamlı qarın ağrısı
Bu əlamətlər QBS-dən fərqli, daha ciddi xəstəliklərin göstəricisi ola bilər.
Tez-tez verilən suallar
1. Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu təhlükəli xəstəlikdir?
Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu həyat üçün təhlükəli deyil və bağırsaqlarda daimi struktur dəyişikliklərinə və ya xərçəng riskinin artmasına səbəb olmur. Ancaq bu sindrom həyat keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər.
Qıcıqlanmış bağırsaq sindromulu xəstələrdə iltihablı bağırsaq xəstəlikləri və ya kolorektal xərçəng kimi ciddi problemlər inkişaf etməz. Bununla belə, əlamətlər günlük fəaliyyətləri məhdudlaşdıra, iş məhsuldarlığını azalda və emosional stress yarada bilər.
Doğru müalicə və idarəetmə ilə əlamətlər nəzarət altına alına bilər və normal həyat sürülə bilər.
2. Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu tam şəkildə müalicə olunurmu?
QBS xroniki bir vəziyyətdir və hazırda tam müalicə üsulu mövcud deyil. Ancaq bu, ümidsizliyə səbəb olmamalıdır. Əksər xəstələr uyğun müalicə planı, pəhriz dəyişiklikləri və həyat tərzi düzəlişləri ilə əlamətlərini əhəmiyyətli dərəcədə azalda və ya tamamilə nəzarət altına ala bilirlər.
Bəzi xəstələrdə əlamətlər müəyyən dövrlər tamamilə yoxa çıxa bilər. Mühüm olan tetikləyiciləri müəyyən etmək və onlardan çəkinmək, stressi idarə etmək və həkimlə sıx əməkdaşlıq etməkdir.
Müasir tibb Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu ilə yaşayan insanlara yüksək həyat keyfiyyəti təmin edə bilir.
3. Hansı qidalar qıcıqlanmış bağırsaq sindromunun əlamətlərini pisləşdirir?
QBS-də tetikləyici qidalar fərdi olaraq dəyişə bilər, lakin ən çox problem yaradan qidalara bunlar daxildir: yüksək FODMAP məhsulları (soğan, sarımsaq, paxlalılar, kələm, qarnabıt), süd məhsulları (laktoza dözümsüzlük halında), yağlı və qızardılmış qidalar, kəskin ədviyyatlar, kafeinli içkilər (qəhvə, çay, enerji içkiləri), alkoqol, süni tatlandırıcılar və karbonatlı içkilər.
Hər xəstənin öz tetikləyiciləri fərqlidir, ona görə də qida gündəliyi aparmaq və hansı qidaların əlamətləri pisləşdirdiyini müəyyən etmək vacibdir. Dietoloq və ya qastroenteroloqla işləməklə fərdi pəhriz planı hazırlamaq ən yaxşı yanaşmadır.
Yadda saxlayın: Bu məqalə ümumi məlumat məqsədlidir və peşəkar tibbi məsləhətin yerini tuta bilməz. Hər hansı sağlamlıq problemi ilə bağlı həmişə həkimlə məsləhətləşin.