Qarın nahiyəsində uzun sürən ağrı, tez-tez ishal və bəzən nəcisdə qan və ya seliyin görünməsi ilə üzləşən bir çox insan üçün ilk ağla gələn suallardan biri budur: bu, kolit xəstəliyi ola bilərmi?
Kolit xəstəliyi — yoğun bağırsağın (qalın bağırsağın) daxili selikli qişasının iltihablanması ilə xarakterizə olunan geniş yayılmış bir vəziyyətdir və həyat keyfiyyətinə ciddi təsir göstərə bilər.
Əgər bu əlamətlərlə üzləşirsinizsə, narahat olmanız təbiidir — amma yaxşı xəbər budur ki, doğru diaqnoz və müalicə ilə əksər hallarda simptomları uğurla idarə etmək mümkündür.
Kolit xəstəliyi nədir?
“Kolit” termini yunan mənşəlidir və hərfi mənada “qalın bağırsağın iltihabı” deməkdir.
Yoğun bağırsaq (kolon) həzm sisteminin son hissəsidir və qidadan suyun geri sorulmasında, nəcisin formalaşmasında mühüm rol oynayır.
Bu orqanın daxili səthini örtən selikli qişa müxtəlif səbəblərdən iltihablandıqda, orqanın normal funksiyası pozulur və xarakterik əlamətlər ortaya çıxır.
Kolit tək bir xəstəlik deyil, əslində bir neçə fərqli formaya malik iltihabi vəziyyətlər qrupudur:
- Kəskin (infeksion) kolit — bakteriya, virus və ya parazitlərin səbəb olduğu qısamüddətli iltihab
- Xoralı kolit (Ulcerative colitis) — bağırsağın öz immun sisteminin selikli qişaya hücum etdiyi, xronik gedişli autoimmün xəstəlik
- İşemik kolit — bağırsağa qan axınının azalması nəticəsində yaranan zədələnmə
- Psevdomembranoz kolit — adətən antibiotik istifadəsindən sonra Clostridioides difficile bakteriyasının yaratdığı iltihab
- Mikroskopik kolit — yalnız mikroskop altında görünən, adətən xroniki sulu ishalla müşayiət olunan forma
- Allergik/qida ilə əlaqəli kolit — daha çox körpələrdə rast gəlinən, müəyyən qida zülallarına qarşı reaksiya
Hər formanın öz səbəbi və müalicə yanaşması olduğu üçün dəqiq diaqnozun qoyulması müalicənin uğuru üçün həlledicidir.
Kolit xəstəliyinin əlamətləri
Kolitin əlamətləri onun növündən və şiddətindən asılı olaraq dəyişə bilər, lakin ən çox rast gəlinən şikayətlər bunlardır:
- Qarında tutmaşəkilli ağrı və ya krampvari narahatlıq
- Tez-tez, bəzən gündə bir neçə dəfə təkrarlanan ishal
- Nəcisdə qan, seliklik maddə görünməsi
- Defekasiyaya (nəcis ifrazına) qəfil və güclü ehtiyac hissi
- Bağırsağın tam boşalmadığı hissi (tenezm)
- Şişkinlik və qazlanma
- Ümumi zəiflik və yorğunluq
- İştahasızlıq və qeyri-iradi çəki itkisi
- Bəzi hallarda hərarətin yüksəlməsi
Xroniki formalarda — məsələn, xoralı kolitdə — əlamətlər dövri xarakter daşıyır: sakitləşmə dövrləri (remissiya) kəskinləşmə epizodları ilə növbələşir. Kəskin infeksion kolitdə isə simptomlar adətən qəfil başlayır və bir neçə gündən bir neçə həftəyə qədər davam edir.
Əgər əlamətləriniz qarında köp və şişkinlik ilə də müşayiət olunursa, bu barədə ətraflı məlumatı qarında köp və şişkinlik mövzusundakı yazımızda tapa bilərsiniz.
Kolit xəstəliyinin səbəbləri
Kolitin yaranmasında bir neçə fərqli mexanizm rol oynaya bilər:
İnfeksiyalar
Bakterial (Salmonella, Shigella, Campylobacter, patogen E. coli növləri), virus mənşəli (norovirus, rotavirus) və ya parazitar (amöb) infeksiyalar bağırsağın selikli qişasında iltihaba səbəb ola bilər.
Bu, kolitin ən çox rast gəlinən kəskin formasıdır və adətən çirklənmiş su və ya qida ilə yoluxma nəticəsində baş verir.
Autoimmün proseslər
Xoralı kolit iltihabi bağırsaq xəstəlikləri (İBX) qrupuna aiddir və immun sisteminin səhvən bağırsağın öz toxumasına hücum etməsi ilə yaranır. Dəqiq səbəb tam aydın olmasa da, genetik meyllik və ətraf mühit amillərinin birlikdə rol oynadığı düşünülür. Bu, Kron xəstəliyi ilə bənzər, lakin fərqli bir xəstəlikdir — hər ikisi haqqında ətraflı fərqləndirmə üçün Kron xəstəliyi mövzusundakı yazımıza baxa bilərsiniz.
Qan dövranının pozulması (işemik kolit)
Yaşlı insanlarda və ürək-damar xəstəlikləri olanlarda bağırsağa gedən qan axınının azalması nəticəsində toxuma zədələnə bilər. Bu forma daha çox 60 yaşdan yuxarı insanlarda müşahidə olunur.
Dərmanlar və antibiotiklər
Uzun müddət və ya güclü antibiotik istifadəsi bağırsaqdakı normal bakterial florani pozaraq Clostridioides difficile bakteriyasının artıq artmasına və psevdomembranoz kolitə səbəb ola bilər. Qeyri-steroid iltihab əleyhinə preparatların (NSAİİ) uzunmüddətli istifadəsi də bağırsaq selikli qişasına zərər verə bilər.
Şüalanma
Çanaq nahiyəsinə tətbiq olunan şüa terapiyası bağırsaq divarında iltihaba səbəb ola bilər (radiasion kolit).
Digər amillər
Stress birbaşa kolit yaratmasa da, xroniki formalarda simptomların kəskinləşməsinə təkan verə bilər. Bəzi qida allergiyaları da, xüsusilə körpələrdə, kolitə bənzər əlamətlər yarada bilər.
Xəstəliyin diaqnostikası
Kolit xəstəliyinin dəqiq diaqnozu üçün bir neçə mərhələli yanaşma tələb olunur:
- Ətraflı anamnez və müayinə — həkim əlamətlərin başlanma vaxtı, xarakteri, qida ilə əlaqəsi, səyahət tarixçəsi və istifadə olunan dərmanlar barədə sual verir.
- Qan analizləri — iltihab göstəricilərini (CRP, leykositlər), anemiyanı və ümumi vəziyyəti qiymətləndirmək üçün.
- Nəcis analizi — patogen bakteriya, parazit və ya C. difficile toksinini müəyyən etmək, eləcə də kalprotektin kimi iltihab markerlərini ölçmək üçün.
- Kolonoskopiya — yoğun bağırsağın daxili səthini birbaşa görməyə imkan verən ən dəqiq üsuldur. Bu müayinə zamanı şübhəli sahələrdən toxuma nümunəsi (biopsiya) götürülə bilər ki, bu da iltihabın növünü mikroskopik səviyyədə təsdiqləyir.
- Görüntüləmə müayinələri — bəzi hallarda qarın boşluğunun kompüter tomoqrafiyası (KT) və ya ultrasəs müayinəsi ağırlaşmaları qiymətləndirmək üçün istifadə olunur.
Kolonoskopiya və biopsiya nəticəsi kolitin infeksion, autoimmün, işemik və ya başqa mənşəli olduğunu ayırd etməkdə əsas rol oynayır — çünki hər formanın müalicə taktikası fərqlidir.
Kolit xəstəliyinin müalicəsi
Müalicə strategiyası birbaşa kolitin növündən asılıdır.
Kəskin (infeksion) kolitin müalicəsi
Əksər bakterial və viral kolitlər simptomatik müalicə ilə — bol maye qəbulu, elektrolit balansının bərpası və istirahətlə — bir neçə gün ərzində özbaşına sağalır. Bakterial mənşə laborator olaraq təsdiqləndikdə həkim müvafiq antibiotik təyin edə bilər. Antibiotikdən sonrakı psevdomembranoz kolitdə isə xüsusi antibakterial preparatlarla hədəflənmiş müalicə tələb olunur.
Xroniki kolitin (xoralı kolit) müalicəsi
Xoralı kolit hazırda tam sağalması mümkün olmayan, lakin düzgün müalicə ilə uzunmüddətli remissiyaya nail olmaq mümkün olan xronik xəstəlikdir. Müalicə pillələri adətən aşağıdakılardan ibarətdir:
- 5-Aminosalisilat preparatları (5-ASA) — yüngül-orta dərəcəli xəstəlikdə iltihabı azaltmaq üçün birinci sıra müalicə
- Kortikosteroidlər — kəskinləşmə dövrlərində qısamüddətli istifadə üçün
- İmmunmodulyatorlar və bioloji preparatlar — daha ağır və ya steroidə cavab verməyən hallarda immun sistemin fəaliyyətini tənzimləmək üçün
- Cərrahi müdaxilə — dərman müalicəsinə cavab verməyən, ağır ağırlaşmalarla müşayiət olunan hallarda yoğun bağırsağın bir hissəsinin və ya tamamının çıxarılması nəzərdən keçirilə bilər
Qidalanma tövsiyələri
Kəskinləşmə dövründə asan həzm olunan, az lifli qidalara üstünlük vermək, kəskin ədviyyatlı, yağlı və qazlandırıcı qidalardan (məsələn, karbonatlı içkilər, kələm, paxlalılar) çəkinmək tövsiyə olunur. Bol maye qəbulu dehidratasiyanın (susuzlaşmanın) qarşısını almaq üçün vacibdir. Hər xəstə üçün fərdi qidalanma planı həkim və ya dietoloq tərəfindən tərtib edilməlidir, çünki tolerantlıq şəxsdən şəxsə dəyişir.
Kolit riskini azaltmaq üçün nələr etməliyik?
Kolitin bütün formalarının qarşısını almaq mümkün olmasa da (xüsusilə autoimmün mənşəli xoralı kolitdə), infeksion və dərman mənşəli kolit hallarının riskini azaltmaq üçün bir sıra sadə addımlar atmaq olar:
- Qida hazırlamazdan əvvəl və yeməkdən qabaq əllərinizi mütəmadi yuyun
- Ət və dəniz məhsullarını yaxşı bişirin, xam və bişmiş qidaları ayrı saxlayın
- İçməli suyun təmizliyinə diqqət edin, xüsusilə səyahət zamanı
- Antibiotikləri yalnız həkim təyinatı ilə və tam kursu tamamlayaraq istifadə edin
- Qeyri-steroid iltihab əleyhinə preparatları (NSAİİ) uzunmüddətli və özbaşına qəbul etməkdən çəkinin
- Xroniki xoralı kolitiniz varsa, stress idarəetməsinə diqqət edin, çünki emosional gərginlik kəskinləşmələri tetikləyə bilər
- Siqaretdən uzaq durun — tədqiqatlar siqaretin xoralı kolitin gedişatına mənfi təsir göstərə biləcəyini ortaya qoyur
Bu tədbirlər xəstəliyin bütün formalarına qarşı 100% qoruma təmin etməsə də, riski əhəmiyyətli dərəcədə azaldır və ümumi bağırsaq sağlamlığına töhfə verir.
Həkimə nə zaman müraciət etməliyik?
Aşağıdakı əlamətlər olduqda gecikmədən qastroenteroloqa müraciət etmək vacibdir:
- Nəcisdə qan və ya tünd rəngli ifrazat
- 2 həftədən çox davam edən ishal
- Yüksək hərarət və güclü qarın ağrısı
- Dehidratasiya əlamətləri (ağız quruluğu, baş gicəllənməsi, sidik miqdarının azalması)
- Qeyri-iradi çəki itkisi
Kolit ilə bağlı tez-tez verilən suallar
Kolit xəstəliyi neçə gündə keçir?
Kolit yoluxucudurmu?
Kolit zamanı hansı qidalardan çəkinmək lazımdır?
Kolit ilə Kron xəstəliyi arasında fərq nədir?
Bu yazı yalnız məlumatlandırma məqsədi daşıyır və peşəkar tibbi məsləhəti əvəz etmir. Əlamətləriniz olduqda diaqnoz və müalicə üçün mütləq həkimə müraciət edin.