Hepatit E — Hepatit E virusu (HEV) adlanan mikroorqanizmin səbəb olduğu, qaraciyəri (bədənin toksinləri təmizləyən və həzmə kömək edən orqanı) iltihablandıran yoluxucu xəstəlikdir. “Hepatit” sözü tibbi dildə “qaraciyər iltihabı” mənasını verir. Virus əsasən çirklənmiş su və qida vasitəsilə bədənə daxil olur.
Əksər hallarda Hepatit E “özünü məhdudlaşdıran” xəstəlikdir — yəni orqanizm əlavə müdaxilə olmadan, öz immun sistemi ilə virusu təmizləyə bilir. Sağlam insanların böyük əksəriyyəti 4-6 həftə ərzində tam sağalır.
Bununla belə, hamilə qadınlar, xroniki qaraciyər xəstəliyi olanlar və immun sistemi zəifləmiş şəxslər üçün xəstəlik daha ciddi gedişat göstərə bilər.
Dünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə, hər il dünyada təxminən 20 milyon insan Hepatit E virusu ilə yoluxur, bunlardan bir qismi klinik əlamətlər göstərir.
Xəstəlik xüsusilə sanitariya şəraitinin zəif olduğu bölgələrdə geniş yayılıb, lakin inkişaf etmiş ölkələrdə də az bişmiş donuz əti və vəhşi heyvan əti istehlakı ilə əlaqəli hallar qeydə alınır.
Hepatit E-nin əlamətləri
Virus orqanizmə daxil olduqdan sonra əlamətlərin ortaya çıxması adətən 2-10 həftə (orta hesabla 5-6 həftə) çəkir. Bu müddət “inkubasiya dövrü” adlanır — yəni virus bədəndə yayılır, lakin hələ görünən əlamət yoxdur.
Xəstəliyin əsas əlamətlərinə aşağıdakılar daxildir:
- İştahanın azalması
- Ürəkbulanma və qusma
- Həddindən artıq yorğunluq və halsızlıq
- Qarın nahiyəsində ağrı və ya narahatlıq
- Yüngül hərarət (qızdırma)
- Sidiyin tünd rəngə çalması
- Nəcisin açıq (solğun) rəngdə olması
- Oynaq ağrıları
- Sarılıq — dərinin və göz ağının saralması, qaraciyərin öz funksiyasını normal yerinə yetirə bilməməsinin nəticəsidir
Maraqlıdır ki, xüsusilə uşaqlarda xəstəlik heç bir əlamət vermədən keçə bilər, amma bu zaman belə şəxs virusu başqalarına yoluxdura bilər. Buna görə də əlamətlər olmasa belə, yoluxma riski daşıyan şəraitdə olmusunuzsa, qastroenteroloq həkim ilə məsləhətləşmək faydalı olar.
Hepatit E necə yoluxur?
Hepatit E virusu əsasən fekal-oral yol ilə, yəni yoluxmuş nəcislə çirklənmiş su və ya qida vasitəsilə yayılır.
Başlıca yoluxma yolları aşağıdakılardır:
- Çirklənmiş içməli su — xüsusilə kanalizasiya sistemi zəif olan bölgələrdə
- Az bişmiş və ya çiy ət — donuz əti, donuz qaraciyəri, vəhşi qaban və maral əti
- Çiy və ya kifayət qədər bişirilməmiş dəniz məhsulları — çirklənmiş suda yaşayan molyusklar
- Yoluxmuş şəxs tərəfindən hazırlanan qida — əllərin kifayət qədər yuyulmaması nəticəsində
- Hamilədən körpəyə ötürülmə — hamiləlik dövründə anadan uşağa keçə bilər
- Nadir hallarda — qan transfuziyası və ya orqan transplantasiyası zamanı
İnsandan insana birbaşa yoluxma nisbətən nadir hadisədir, lakin ailə üzvləri arasında və ya səhiyyə müəssisələrində bu da mümkündür.
Hepatit E virusunun növləri (genotipləri)
Hepatit E virusunun bir neçə fərqli genotipi (növü) mövcuddur.
1 və 2-ci genotiplər əsasən inkişaf etməkdə olan ölkələrdə, çirklənmiş su vasitəsilə insandan insana yoluxur və böyük epidemiyalara səbəb ola bilir.
3 və 4-cü genotiplər isə əsasən heyvanlardan (xüsusilə donuzlardan) insana keçir və inkişaf etmiş ölkələrdə, düzgün bişirilməmiş ət məhsulları vasitəsilə yoluxma hallarında rast gəlinir.
Genotipdən asılı olmayaraq, əlamətlər və müalicə yanaşması oxşardır, lakin həkiminiz yoluxma mənbəyini müəyyən etmək üçün bu məlumatdan istifadə edə bilər.
Kimlər üçün Hepatit E daha təhlükəlidir?
Bəzi qruplar üçün Hepatit E ciddi risk daşıyır:
Hamilə qadınlar — xüsusilə hamiləliyin üçüncü trimestrində Hepatit E ağır gedişat göstərə, hətta qaraciyər çatışmazlığına səbəb ola bilər. Bu, həm ana, həm də körpə üçün ciddi risk yaradır.
Xroniki qaraciyər xəstəliyi olanlar — artıq qaraciyər problemi olan şəxslərdə Hepatit E mövcud vəziyyəti pisləşdirə bilər.
İmmun sistemi zəifləmiş şəxslər — orqan transplantasiyası keçirmiş və ya immunosupressiv dərman qəbul edən insanlarda infeksiya bəzən xroniki (uzunmüddətli) formaya keçə bilər ki, bu da sağlam insanlarda demək olar ki, müşahidə edilmir.
Diaqnostika necə aparılır?
Hepatit E digər qaraciyər xəstəlikləri ilə oxşar əlamətlər göstərdiyindən, dəqiq diaqnoz üçün laborator müayinələr tələb olunur:
- Qan analizi (anti-HEV IgM/IgG antikorları) — orqanizmin virusa qarşı istehsal etdiyi antikorların aşkarlanması. IgM cari və ya yaxın zamanda keçirilmiş infeksiyanı, IgG isə keçmiş yoluxmanı göstərir
- HEV RNA PCR testi — virusun genetik materialını birbaşa aşkar edən, daha həssas test
- Qaraciyər funksiya testləri — ALT, AST fermentlərinin və bilirubinin səviyyəsi yoxlanılır; bu göstəricilərin yüksəlməsi qaraciyər iltihabının əlamətidir
- Qarın ultrasəs müayinəsi — bəzən qaraciyərin vəziyyətini qiymətləndirmək və digər səbəbləri istisna etmək üçün təyin olunur
Əgər yuxarıda sadalanan əlamətlərdən hər hansı birini müşahidə edirsinizsə, xüsusilə sarılıq varsa, gecikmədən həkimə müraciət etməyiniz tövsiyə olunur.
Hepatit E-nin müalicəsi
Hepatit E-nin xüsusi antivirus müalicəsi (virusu birbaşa məhv edən dərman) mövcud deyil. Sağlam immun sistemi olan əksər insanlar üçün xəstəlik özbaşına, dəstəkləyici qulluqla keçir.
Standart yanaşmaya aşağıdakılar daxildir:
- İstirahət — orqanizmə virusla mübarizə üçün lazımi enerjini verir
- Bol maye qəbulu — susuzlaşmanın qarşısını almaq üçün
- Balanslı və yüngül qidalanma — qaraciyərin yükünü azaltmaq üçün
- Alkoqoldan tam çəkinmək — qaraciyərə əlavə yük yaratmamaq üçün
- Qaraciyərə zərərli dərmanlardan qaçınmaq — məsələn, parasetamol kimi bəzi ağrıkəsicilər həkim məsləhəti olmadan qəbul edilməməlidir, çünki onlar qaraciyər funksiyasına mənfi təsir göstərə bilər
Hospitalizasiya (xəstəxanaya yerləşdirmə) adətən tələb olunmur, lakin fulminant hepatit (qaraciyərin qəfil və ağır çatışmazlığı) inkişaf edərsə və ya simptomatik hamilə qadınlarda müşahidə edilirsə, təcili tibbi müdaxilə zəruridir.
İmmun sistemi zəifləmiş və xəstəliyi xroniki formaya keçmiş şəxslərdə isə həkimlər bəzən ribavirin adlı antivirus preparatından istifadə edir, bəzi hallarda isə immunosupressiv müalicənin dozası azaldılır.
Bu qərarlar mütləq təcrübəli qastroenteroloq və ya hepatoloqun nəzarəti altında qəbul edilməlidir.
Evdə qulluq zamanı diqqət edilməli məqamlar
Əgər həkiminiz sizə evdə müalicə tövsiyə edibsə, aşağıdakı qaydalara riayət etmək sağalma prosesini asanlaşdıra bilər:
- Həkim təyinatı olmadan heç bir dərman, o cümlədən bitki mənşəli əlavələr qəbul etməyin
- Gündəlik qidalanmanızda yağlı və ağır yeməklərdən çəkinin, yüngül və tərəvəz ağırlıqlı qidalara üstünlük verin
- Ailə üzvləri ilə tualet, dəsmal və qab-qacaq kimi əşyaları paylaşmaqdan çəkinin, bu yoluxma riskini azaldır
- Simptomlar pisləşərsə (məsələn, güclü qarın ağrısı, çaşqınlıq və ya qanaxma əlamətləri yaranarsa) dərhal təcili tibbi yardıma müraciət edin
Hepatit E-nin qarşısının alınması
Xəstəliyin qarşısını almaq üçün ən effektiv yol qorunma tədbirləridir:
- İçməli suyun təmizliyinə diqqət edin, şübhəli mənbələrdən su içməkdən çəkinin
- Əllərinizi, xüsusilə qida hazırlamazdan və tualetdən sonra, sabunla yaxşı yuyun
- Ət məhsullarını, xüsusilə donuz əti və vəhşi heyvan ətini tam bişirilmiş şəkildə istehlak edin
- Çiy dəniz məhsullarından, mənbəyi bəlli olmayan hallarda, çəkinin
- Səyahət zamanı, xüsusilə sanitariya şəraiti zəif olan bölgələrdə, butulkalanmış su istifadə edin
Qeyd etmək lazımdır ki, Hepatit E-yə qarşı vaksin artıq mövcuddur, lakin hazırda yalnız Çində lisenziyalaşdırılıb və digər ölkələrdə, o cümlədən Azərbaycanda, geniş istifadəyə verilməyib. Ona görə də əsas qorunma üsulu gigiyena qaydalarına və qida təhlükəsizliyinə riayət etməkdir.
Xüsusilə bazarlardan alınan ət və dəniz məhsullarının mənşəyinə diqqət etmək, evdə saxlama şəraitinə əməl etmək və qida hazırlayarkən çiy ət ilə hazır qida üçün ayrı bıçaq-kəsim taxtası istifadə etmək də yoluxma riskini azaldan sadə, lakin effektiv addımlardır.
Hamilə qadınlara, xüsusilə Hepatit E-nin geniş yayıldığı bölgələrə səyahət planlaşdırdıqları halda, əvvəlcədən həkimləri ilə məsləhətləşmələri tövsiyə olunur.
Tez-tez verilən suallar
Hepatit E yoluxucudurmu?
Hepatit E hamiləlikdə təhlükəlidirmi?
Hepatit E ilə Hepatit A arasında fərq nədir?
Hepatit E xronikiləşə bilərmi?
Hepatit E-nin vaksini varmı?
Bu məqalə yalnız məlumatlandırma məqsədi daşıyır və peşəkar tibbi məsləhəti, diaqnozu və ya müalicəni əvəz etmir. Əgər özünüzdə Hepatit E-yə xas əlamətlər müşahidə edirsinizsə, mütləq həkiminizlə əlaqə saxlayın. Yalnız ixtisaslı mütəxəssis sizin fərdi vəziyyətinizi qiymətləndirərək düzgün diaqnoz və müalicə planı təyin edə bilər.