Hər gün böyük bayıra çıxarkən nəcisin rənginə diqqət yetirirsinizmi? Əksər insanlar buna əhəmiyyət vermir, lakin tibb dünyasında bu, sağlamlığın mühüm göstəricilərindən biri sayılır.
Nəcisin rəngi, forması və konsistensiyası mədə-bağırsaq sisteminin — hətta qaraciyər, öd kisəsi və pankreas kimi orqanların — sağlamlığı haqqında çox dəyərli məlumat verir.
Normal nəcisin rəngi nədir?
Sağlam bir insanın nəcisi adətən orta-tünd qəhvəyi rəngdə olur. Bu rəng öd turşularından — qaraciyərin istehsal etdiyi və yağların həzminə kömək edən maddələrdən — qaynaqlanır. Öd qaraciyərdən bağırsaqlara keçdikcə, bakteriyalar onu parçalayır və ona xarakterik qəhvəyi rəng verir.
Nəcisin rəngi gün ərzindən günə, hətta eyni günün fərqli vaxtlarında belə dəyişə bilər. Buna səbəb yediyiniz qidalar, içdiyiniz dərmanlar, bağırsağın işləmə sürəti və orqanizmin hazırkı vəziyyətidir. Aşağıda hər rəng variantını ayrıca izah edirik.
Qara nəcis: Ciddi xəbərdarlıq işarəsi
Qara, qatran kimi yapışqan nəcis tibbi literatürda “melena” adlanır və çox vaxt üst mədə-bağırsaq traktından — yəni qida borusundan, mədədən və ya nazik bağırsağın yuxarı hissəsindən — qanaxmanın əlamətidir. Qan həzm prosesindən keçdikcə oksidləşir və bu qara rəngi meydana gətirir.
Qara nəcisin mümkün tibbi səbəbləri arasında mədə xorası (mədə divarında açıq yara), qida borusu varisi (qaraciyər xəstəliyindən yaranan genişlənmiş damarlar), qastrit (mədə selikli qişasının iltihabı) və Mallory-Weiss cırığı (qida borusunun alt hissəsindəki yırtıq) sayıla bilər.
Qırmızı və ya qan rəngli nəcis
Nəcisdə açıq qırmızı rəngin görünməsi — istər nəcisin içərisində, istərsə də üzərindəki nazik qan qatı şəklində — aşağı mədə-bağırsaq traktından qanaxmanın göstəricisi ola bilər. Bu, yoğun bağırsaqdan, düz bağırsaqdan (rektum) və ya anusdan qan gəldiyini bildirə bilər.
Qırmızı nəcisin ən geniş yayılmış səbəbi hemoroiddır — tuvaletdən sonra kağızda qan görünür. Bundan başqa anal fissur (anusda kiçik yırtıq, defekasiya zamanı yanma hissi ilə müşayiət olunur), kolit (yoğun bağırsağın iltihabı — Kron xəstəliyi, xoralı kolit), kolorektal poliplər (xoşxassəli böyümələr, lakin xərçəngə çevrilə bilər) və kolorektal xərçəng — xüsusilə 45 yaş üstü şəxslərdə — mütləq araşdırılmalıdır.
Qırmızı qida boyaları, çuğundur və ya qırmızı şirniyyatlar isə müvəqqəti qırmızı rəng verə bilər.
Nəcisdə qan görüntüsü — xüsusilə ilk dəfə baş verirsə — mütləq kolonoskopiya da daxil olmaqla tibbi müayinə aparılmalıdır. Bu simptomu “utanc verici” sayıb həkimə getməkdən çəkinməyin.
Sarı və ya açıq rəngli nəcis: Öd kisəsi və pankreas problemi?
Sarı, sarımtıl-yaşıl və ya yağlı görünən nəcis çox vaxt yağların düzgün həzm olunmadığını göstərir. Buna malabsorbsiya — qida maddələrinin lazımi şəkildə sorulmaması — deyilir. Nəcis həm də pis iyli, yüngül və suya batan əvəzinə üzən ola bilər, bu çoxlu yağ olduğunu bildirir.
Sarı nəcisin mümkün səbəbləri arasında çöliyakiya (qlütenlə bağlı bağırsaq zədəsi), pankreas çatışmazlığı (pankreasın həzm fermentlərini kifayət qədər istehsal etməməsi), öd kisəsinin xəstəliyi (öd axınının azalması), giardiaz (bağırsaq paraziti infeksiyası) və stress ilə sürətli bağırsaq hərəkəti sayıla bilər — öd sarımtıl rəngdə olduğundan çevrilməyə vaxt olmur.
Ağ, boz və ya gilli rəngli nəcis: Qaraciyər siqnalı
Ağ, açıq boz və ya gil rəngli nəcis ciddi tibbi vəziyyətin göstəricisidir. Bu rəng nəcisə rəng verən öd pigmentinin — bilirubinin — olmadığını bildirir. Öd axınının tam bağlanması belə bir mənzərə yaradır.
Əsas səbəblər arasında öd yolunun tıxanması (öd daşları, şiş və ya çapıq toxuma), hepatit (qaraciyərin viral iltihabı), siroz (qaraciyərin ağır zədələnməsi), pankreas xərçəngi (öd yolunu sıxışdıra bilər) və bəzi dərmanlar — antasidlər, barium-kontrastlı rentgen sonrası — yer alır.
Ağ nəcis, xüsusilə sarılıq (dəri və göz ağının sarıya çevrilməsi) ilə birləşdikdə, dərhal tibbi müayinəni tələb edir. Bu, bir neçə gün ərzində mütəxəssisə müraciəti tələb edən, geciktirməyə yol verilməyən bir vəziyyətdir.
Yaşıl nəcis: Həmişə narahat edici deyil
Yaşıl rəngli nəcis çox vaxt qidayla bağlıdır — ispanaq, brokkoli, yaşıl cövhərlər çoxlu miqdarda yeyiləndə nəcis yaşıl ola bilər. Həmçinin öd sürətlə bağırsaqdan keçdikdə tam parçalanmır və yaşıl-sarımtıl rəng qalır.
Tibbi baxımdan ishal (bağırsaq içindəkilərin çox sürətli hərəkəti), antibiotik istifadəsi (bağırsaq florasının dəyişməsi), irritabl bağırsaq sindromu (IBS) və ağır hallarda Clostridium difficile infeksiyası yaşıl nəcisə səbəb ola bilər.
Tez-tez verilən suallar
Nəcisin qara rəngi həmişə xərçəng əlaməti deməkdirmi?
Xeyr, qara nəcis həmişə xərçəng demək deyil. Dəmir preparatları, Pepto-Bismol kimi dərmanlar və ya çoxlu qara yemiş, yaban mersini kimi qidalar da nəcisi müvəqqəti olaraq qaralda bilər.
Lakin qara, qatran görünüşlü və pis iyli nəcis — xüsusilə yorğunluq, baş gicəllənməsi və ya qarın ağrısı ilə birlikdə gələndə — üst mədə-bağırsaq traktından qanaxmanın ciddi işarəsidir. Belə hallarda mütləq həkimə müraciət etmək lazımdır.
Tuvaletdə qırmızı qan görsəm nə etməliyəm?
Tuvaletdə və ya kağızda qırmızı qan görürsünüzsə, ilk addım sakit olmaq və həkimə müraciət etməkdir. Ən geniş yayılmış səbəb hemoroiddir, lakin bu, həm də poliplər, kolit və ya kolorektal xərçəngin əlaməti ola bilər.
Xüsusilə 45 yaşdan yuxarıdırsa, ailə tarixçənizdə kolorektal xərçəng varsa, ya da qan miqdarı çoxdursa — dərhal cərrahiyyə və ya qastroenteroloq mütəxəssisinə müraciət edin. Kolonoskopiya bu vəziyyəti aydınlaşdıran əsas müayinədir.
Uşaqlarda nəcis rəngi nə zaman narahat edici sayılır?
Körpə və kiçik yaşlı uşaqlarda sarı-yaşıl nəcis çox vaxt normaldır — xüsusilə ana südü ilə qidalanan körpələrdə sarı-xardal rəngli nəcis tamamilə normaldır. Lakin qara nəcis (dəmir preparatlarından başqa səbəblə), qırmızı qan qarışıq nəcis, uzun müddət süddən ağ nəcis — bunlar pediatra göstərilməli olan əlamətlərdir. Rotavirus kimi infeksiyalar ishal + yaşıl nəcisə səbəb ola bilər, bu zaman da həkimə müraciət vacibdir.
Qeyd: Bu məqalə yalnız məlumatlandırma məqsədi daşıyır. Tibbi diaqnoz və ya müalicə tövsiyəsi deyil. Hər hansı sağlamlıq probleminiz üçün mütləq ixtisaslı həkimlə məsləhətləşin.