Endoskopiya, müasir tibbdə geniş istifadə olunan və xəstələrə minimum invaziv şəkildə dəqiq diaqnoz qoymağa imkan verən mühüm bir müayinə üsuludur.
Bu prosedur vasitəsilə həkimlər mədə, qida borusu, onikibarmaq bağırsaq və digər daxili orqanları bilavasitə görmək imkanı əldə edirlər. Mədənin endoskopik müayinəsi nə zaman edilir sualına cavab isə çox müxtəlif simptom və vəziyyətləri əhatə edir.
Endoskopiya nədir və necə aparılır?
Endoskopiya, endoskop adlanan nazik, çevik və ucunda kamera olan alət vasitəsilə daxili orqanların müayinə edilməsi prosedurdur. Bu müayinə üsulu həkimlərə mədə, qida borusu və onikibarmaq bağırsağın daxili səthini bilavasitə görməyə imkan verir. Endoskop, işıq mənbəyi və video kamera ilə təchiz edilmiş müasir tibbi cihazdır.
Prosedur zamanı xəstəyə ümumiyyətlə yüngül sedativ verilir ki, rahat hiss etsin. Endoskop ağız yolu ilə qida borusundan mədəyə və onikibarmaq bağırsağa doğru irəlilədilir. Bütün müayinə prosesi monitor ekranında görünür və həkim hər bir nahiyəni ətraflı şəkildə yoxlaya bilir.
Müayinə zamanı lazım gələrsə, biopsiya (toxuma nümunəsi) götürülə bilər, kiçik poliplər çıxarıla bilər və ya qanaxma dayandırıla bilər. Bu, endoskopiyanı həm diaqnostik, həm də müalicəvi bir prosedura çevirir.
Endoskopiyanın növləri
Müayinə edilən orqana görə endoskopiyanın müxtəlif növləri mövcuddur:
Yuxarı həzm sistemi endoskopiyası (qastroskopiya): Mədə, qida borusu və onikibarmaq bağırsağın müayinəsi üçün istifadə olunur. Bu, ən çox tətbiq olunan endoskopiya növüdür.
Kolonoskopiya: Yoğun bağırsaq və düz bağırsağın müayinəsi üçün aparılır və aşağı həzm sisteminin problemlərini aşkar etməyə kömək edir.
Mədənin endoskopik müayinəsi nə zaman edilir?
Həkimlər müxtəlif simptom və vəziyyətlərdə mədə endoskopiyası təyin edirlər. Bu müayinə həm diaqnostik məqsədlə, həm də müalicəvi tədbirlər üçün istifadə oluna bilər.
Endoskopiya təyin edilən əsas simptomlar:
Davamlı mədə ağrıları: Uzun müddət davam edən, adi müalicələrə cavab verməyən qarın ağrıları endoskopiya üçün ciddi əsasdır.
Ütmə və qusma: Xüsusilə qanda qarışıq qusma və ya tünd rəngli qusma hallarında təcili müayinə tələb olunur.
Udma çətinliyi (disfagiya): Qidanın boğazdan keçməsi çətin olduqda və ya qida boğazda ilişib qaldığı hiss yarananda endoskopiya vacibdir.
Qeyri-izah olunan arıqlama: Səbəbi məlum olmayan kəskin çəki itkisi mədə və ya qida borusu problemlərinin əlaməti ola bilər.
Mədə-bağırsaq qanaxması: Nəcisin qara rəngli olması, qusuntuda qan görünməsi və ya anemiya əlamətləri qanaxmanın göstəricisidir.
Xroniki ürəkbulanma: Uzunmüddətli həzm problemləri və ürəkbulanma hissi əsas səbəbin aydınlaşdırılması üçün endoskopiya tələb edir.
Refluks əlamətləri: Şiddətli və davamlı qida borusu refluksu (GERB) zamanı qida borusunun vəziyyətini qiymətləndirmək lazım gələ bilər.
Diaqnostik məqsədlər:
Endoskopiya vasitəsilə aşağıdakı xəstəliklər aşkar edilə bilər:
- Mədə və onikibarmaq bağırsaq xoraları
- Qastrit (mədə iltihabı)
- Qida borusu və mədə xərçəngi
- Helicobacter pylori bakteriyası infeksiyası
- Barrett qida borusu
- Mədə polipləri
- Selliak xəstəliyi
- Variköz genişlənmiş venaların qanaxması
Endoskopiyaya hazırlıq necə aparılır?
Endoskopiya proseduruna düzgün hazırlıq, müayinənin keyfiyyətini və dəqiqliyini təmin edir. Həkim sizə prosedurdan əvvəl konkret təlimatlar verəcək, lakin ümumi hazırlıq qaydaları aşağıdakılardır.
Müayinədən əvvəl ac qalmaq
Endoskopiya zamanı mədənin tam boş olması vacibdir. Adətən prosedurdan əvvəl 8-12 saat ərzində heç nə yeməmək və içməmək tələb olunur. Bu qayda həm təhlükəsizlik, həm də müayinənin keyfiyyəti üçün kritik əhəmiyyət daşıyır.
Dərman qəbulu haqqında məlumat vermək
Qan durulaşdırıcı dərmanlar, aspirin, antikoaqulyantlar və bəzi başqa dərmanlar prosedurdan əvvəl dayandırılmalı ola bilər. Həkim sizin istifadə etdiyiniz bütün dərmanlar, vitaminlər və əlavələr haqqında məlumatlandırılmalıdır.
Xəstəliklərin bildirilməsi
Ürək xəstəlikləri, diabet, allergiyalar və digər xroniki problemlər haqqında həkimi məlumatlandırmaq əhəmiyyətlidir.
Endoskopiya proseduru necə keçir?
Endoskopiya proseduru ümumiyyətlə 15-30 dəqiqə çəkir və xəstələrin əksəriyyəti üçün rahatlıqla keçir.
Prosedur addımları:
Sedativ verilməsi: Xəstəni rahatlaşdırmaq üçün yüngül sedativ və ya yerli anesteziya tətbiq edilir. Boğaza spreylə keyləşdirici məhlul püskürdülür.
Endoskopun daxil edilməsi: Xəstə sol tərəfə uzanır və ağzına xüsusi plastik qoruyucu qoyulur. Endoskop ehtiyatla ağız yolu ilə qida borusuna daxil edilir.
Müayinənin aparılması: Həkim endoskopu yavaş-yavaş irəli apararkən monitorda bütün daxili strukturları nəzərdən keçirir. Hava verilərək orqanların daha yaxşı görünməsi təmin edilir.
Biopsiya və ya müalicə: Lazım gələrsə, toxuma nümunələri götürülür, kiçik poliplər çıxarılır və ya qanaxma dayandırılır.
Prosedur sonu: Endoskop ehtiyatla çıxarılır və xəstə müşahidə otağına aparılır.
Müayinədən sonra:
Sedativ təsiri keçənə qədər (təxminən 1-2 saat) nəzarət altında qalırsınız. Boğazda yüngül narahatlıq və şişkinlik hissi normal haldır və bir neçə saat ərzində keçir. Müayinə günü istirahət etmək və ağır iş görməmək tövsiyə olunur.
Endoskopiyanın riskləri və yan təsirləri varmı?
Endoskopiya çox təhlükəsiz bir prosedurdur, lakin hər tibbi müdaxilə kimi, nadir hallarda bəzi risklər mövcuddur.
Ən çox rast gəlinən yan təsirlər:
- Boğazda müvəqqəti ağrı və ya narahatlıq
- Yüngül şişkinlik hissi (müayinə zamanı verilən hava səbəbindən)
- Kramplar və qaz
- Sedativdən sonra müvəqqəti başgicəllənmə
Endoskopiya nəticələri necə qiymətləndirilir?
Endoskopiya zamanı həkim gördüklərini bilavasitə qiymətləndirə bilir. Əgər toxuma nümunəsi götürülübsə, laboratoriya nəticələri bir neçə gün ərzində hazır olur.
Nəticələr nələri göstərə bilər:
Normal nəticə: Heç bir patoloji dəyişiklik aşkar edilməyibsə, simptomların başqa səbəbləri araşdırılır.
İltihab və ya qıcıqlanma: Qastrit, ezofagit və ya onikibarmaq bağırsaq iltihabı müəyyən edilə bilər.
Xora: Mədə və ya onikibarmaq bağırsaqda xora olub-olmadığı aydınlaşdırılır.
Helikobakter pilori infeksiyası: Biopsiya nəticəsi bu bakteriyanın olub-olmadığını göstərir.
Polip və ya şiş: Toxuma nümunəsinin mikroskopik müayinəsi xoşxassəli və ya bədxassəli olduğunu müəyyən edir.
Həkim nəticələri sizinlə müzakirə edəcək və lazım gələrsə, müalicə planı təyin edəcək.
Tez-tez verilən suallar
1. Endoskopiya ağrılı prosedurdurmu və sedativ mütləq lazımdır?
2. Endoskopiya nə vaxt təkrarlanmalı və nə qədər tez-tez edilə bilər?
Diqqət: Bu məqalədəki məlumatlar yalnız məlumat məqsədlidir və tibbi məsləhətin yerini tuta bilməz. Sağlamlıq problemlərinizlə bağlı mütləq ixtisaslı həkimə müraciət edin.