Qaraciyər analizləri hansılardır? Bu sualı çox vaxt həkim “qaraciyər fermentləriniz yüksəkdir” dedikdən sonra və ya yorğunluq, gözlərdə saralma, sağ qabırğaaltı nahiyədə narahatlıq kimi şikayətlərlə verirlər.
Narahat olmaq təbiidir. Amma qaraciyər analizlərinin nəticəsi hələ diaqnoz demək deyil. Bu testlər qaraciyərin vəziyyəti haqqında ilkin məlumat verir, səbəbi aydınlaşdırmaq üçün isə həkim müayinəsi və bəzən əlavə testlər lazım olur.
Əsas qaraciyər analizləri
ALT (alanin aminotransferaza)
ALT əsasən qaraciyər hüceyrələrində olan fermentdir. Qaraciyər hüceyrələri zədələnəndə ALT qana keçir və qanda səviyyəsi yüksəlir. Qaraciyər zədələnməsinin ən həssas göstəricilərindən biri sayılır.
ALT-nin yüksəlməsinin ən çox rast gəlinən səbəbləri bunlardır: qaraciyər yağlanması, virus hepatitləri, alkoqol, bəzi dərmanlar və artıq çəki.
AST (aspartat aminotransferaza)
AST qaraciyərdən başqa ürək və əzələlərdə də olur. Buna görə AST tək başına qaraciyər üçün ALT qədər dəqiq deyil. Həkimlər çox vaxt AST/ALT nisbətinə baxır. Bu nisbət zədələnmənin mümkün səbəbi haqqında fikir verə bilər.
GGT (qamma-qlutamil transferaza)
GGT öd yollarının vəziyyətini və qaraciyərin alkoqola, dərmanlara reaksiyasını əks etdirir. Alkoqoldan sui-istifadə, öd yollarının tutulması və bəzi dərmanlar GGT-ni yüksəldə bilər.
ALP (qələvi fosfataza)
ALP qaraciyərdə, öd yollarında və sümüklərdə olur. Öd axınında problem (məsələn, öddə daş və ya öd yollarının daralması) olanda adətən yüksəlir. Uşaqlarda, yeniyetmələrdə və hamiləlikdə də normal olaraq daha yüksək ola bilər.
Bilirubin (ümumi, düz və dolayı)
Bilirubin qırmızı qan hüceyrələri parçalananda əmələ gələn sarı rəngli piqmentdir. Qaraciyər onu emal edib öd vasitəsilə bədəndən xaric edir. Bilirubin yüksələndə dəri və gözlərin ağı saralır (bu vəziyyət sarılıq adlanır).
Bilirubinin yüksəlməsi hər zaman ciddi xəstəlik demək deyil. Məsələn, Gilbert sindromu adlı zərərsiz irsi vəziyyətdə də bilirubin bir qədər yüksək ola bilər. Yenə də səbəbi mütləq həkim müəyyən etməlidir.
Albumin və ümumi zülal
Albumin qaraciyərin istehsal etdiyi əsas qan zülalıdır. Qaraciyərin sintez funksiyası zəifləyəndə albuminin səviyyəsi aşağı düşə bilər. Bu göstərici daha çox xroniki və irəliləmiş qaraciyər xəstəliklərində dəyişir.
Tam qan analizi (trombositlər)
Trombositlərin (qan lövhəciklərinin) sayının azalması bəzən qaraciyərdə xroniki dəyişikliklərin (fibroz, sirroz) əlaməti ola bilər. Buna görə qaraciyər şübhəsi olanda tam qan analizi də əlavə edilir.
Normal göstəricilər nə qədərdir?
Aşağıdakı rəqəmlər təxmini istinad dəyərləridir. Normal həddlər laboratoriyadan, cihazdan, yaşdan və cinsdən asılı olaraq fərqlənə bilər.
Nəticənizi həmişə analiz blankındakı istinad aralığı ilə müqayisə edin və həkimlə müzakirə edin.
| Göstərici | Təxmini normal aralıq (böyüklərdə) |
|---|---|
| ALT | qadınlarda təxminən 35 U/L-ə qədər, kişilərdə 40–45 U/L-ə qədər |
| AST | təxminən 35–40 U/L-ə qədər |
| GGT | qadınlarda təxminən 35–40 U/L-ə qədər, kişilərdə 55–60 U/L-ə qədər |
| ALP | təxminən 40–130 U/L |
| Ümumi bilirubin | təxminən 3,4–20,5 µmol/L (0,2–1,2 mq/dL) |
| Albumin | təxminən 35–50 q/L |
| INR | təxminən 0,8–1,2 |
Nəticənin normadan bir qədər kənara çıxması hər zaman xəstəlik demək deyil. Əksinə, bəzən analiz “normal” göründüyü halda qaraciyər xəstəliyi (məsələn, erkən mərhələdə yağlanma və ya hepatit) mövcud ola bilər.
Ona görə nəticəni tək rəqəmlə yox, şikayətlər, müayinə və digər testlərlə birlikdə qiymətləndirmək lazımdır.
Qaraciyər analizləri nə vaxt təyin edilir?
Həkim aşağıdakı hallarda qaraciyər analizlərini məsləhət görə bilər:
- gözlərin və ya dərinin saralması;
- davamlı yorğunluq, zəiflik, iştahsızlıq;
- bulantı, qusma, qarın sağ yuxarı hissəsində ağrı və ya ağırlıq;
- sidiyin tünd, nəcisin açıq rəngdə olması;
- dərinin qaşınması;
- qarının və ayaqların şişməsi;
- qaraciyər yağlanması, hepatit və ya sirrozdan şübhə;
- qaraciyərə təsir edə bilən dərmanları uzun müddət qəbul edənlər;
- alkoqoldan tez-tez istifadə;
- ailədə qaraciyər xəstəliyi olması;
- artıq çəki, diabet və ya yüksək xolesterin;
- profilaktik yoxlama.
Analizlər yüksək çıxıbsa, səbəblər nə ola bilər?
Qaraciyər fermentlərinin yüksəlməsinin ən çox rast gəlinən səbəbləri bunlardır:
- Qaraciyərin yağlanması. Bu gün ən geniş yayılmış səbəblərdəndir. Artıq çəki, hərəkətsizlik, diabet və qidalanma ilə əlaqəlidir. Ətraflı məlumat üçün Qaraciyər yağlanması: necə qurtula bilərik? məqaləmizə baxa bilərsiniz.
- Virus hepatitləri (B və C). Bu barədə Hepatit B və Hepatit C səhifələrimizdə oxuya bilərsiniz.
- Alkoqol və onun yaratdığı qaraciyər zədələnməsi.
- Dərmanlar və bitki mənşəli əlavələr. Bəzi ağrıkəsicilər, antibiotiklər, “qaraciyər üçün” satılan, lakin tərkibi bilinməyən vitamin və bitki preparatları qaraciyərə yük ola bilər.
- Autoimmun xəstəliklər, yəni immunitetin qaraciyər hüceyrələrinə hücum etdiyi hallar.
- Öd yolları və öd kisəsi problemləri (daş, daralma).
- Nadir irsi xəstəliklər (məsələn, dəmir və ya mis mübadiləsinin pozulması).
- Ağır fiziki yük, əzələ zədələnməsi və ya ürək xəstəlikləri (xüsusilə AST yüksəlməsində).
Tez-tez verilən suallar
ALT və AST yüksəkdirsə, bu qaraciyər xəstəliyi deməkdirmi?
Qaraciyər analizləri üçün ac qarına getmək lazımdırmı?
Qaraciyər analizləri nə qədər tez-tez verilməlidir?
Qaraciyər analizləri normal olsa da, qaraciyər xəstə ola bilərmi?
Qaraciyər analizləri yüksək çıxsa, hansı həkimə müraciət etməliyəm?
Analizləriniz yüksək çıxıbsa, nəticələrinizi sadəcə internetdə axtarmaq əvəzinə mütəxəssis müayinəsindən keçin. Qastroenteroloq-hepatoloq Dr. Nazlı Qasımova mədə-bağırsaq, qaraciyər, öd kisəsi, hepatitlər və mədəaltı vəzin xəstəliklərinin müayinə və müalicəsi ilə məşğul olur. Randevu üçün: +994 55 297 33 31.
Bu məqalədə verilən məlumat yalnız məlumat xarakteri daşıyır və həkim müayinəsini, diaqnozu və ya müalicəni əvəz etmir. Analiz nəticələrinin qiymətləndirilməsi və müalicənin təyini yalnız ixtisaslı həkim tərəfindən, sizin şikayətlərinizi və tibbi tarixçənizi nəzərə alaraq aparılmalıdır. Öz sağlamlığınızla bağlı qərarları həkimlə məsləhətləşmədən qəbul etməyin.