Bağırsaq keçməməzliyi — bağırsaq içindəki qida, maye və qazın normal hərəkətinin tam və ya qismən dayanması vəziyyətidir. Bu vəziyyət tibbi olaraq cidii bir hal sayılır və vaxtında diaqnoz qoyulmadıqda ciddi fəsadlara səbəb ola bilər.
Bağırsaq keçməməzliyi nədir?
Bağırsaq keçməməzliyi (latınca: ileus və ya intestinal obstruction) — nazik və ya yoğun bağırsağın içindən keçişin fiziki və ya funksional səbəblərə görə bloklanmasıdır.
Sağlam bir bağırsaqda həzm olunmuş qida, maye və qazlar müəyyən istiqamətdə hərəkət edir. Bu hərəkət pozulduqda isə bağırsaq içindəki maddələr toplanmağa başlayır, bu da həm ağrıya, həm də bütün orqanizm üçün təhlükəli vəziyyətlərə yol aça bilər.
Bağırsaq keçməməzliyi iki əsas növə ayrılır: mexaniki keçməməzlik (fiziki maneə mövcuddur) və paralitik ileus (bağırsaq əzələləri hərəkəti dayandırır, lakin fiziki maneə yoxdur). Hər iki növ ciddi tibbi yardım tələb edir.
Dünya üzrə nazik bağırsaq keçməməzliyinin ən çox yayılmış səbəbi — əvvəlki əməliyyatlardan qalma yapışıqlıqlardır (adheziyalar), bu da bütün halların təxminən 60–70%-ni təşkil edir. Yoğun bağırsaqda isə ən çox səbəb xərçəng şişləridir.
Bağırsaq keçməməzliyinin əlamətləri
Simptomlar keçməməzliyin növündən, yerindən və şiddətindən asılıdır. Lakin bir çox ümumi əlamət mövcuddur ki, bunlar vaxtında həkimə müraciəti zəruri edir:
Əsas əlamətlər
Bağırsaq keçməməzliyinin əsas səbəbləri
Bu vəziyyətin yaranmasına bir çox amil səbəb ola bilər. Həkiminizə vəziyyəti düzgün izah edə bilmək üçün ən geniş yayılmış səbəbləri bilmək vacibdir:
Mexaniki keçməməzlik səbəbləri
- Yapışıqlıqlar (adheziyalar) — əvvəlki qarın əməliyyatlarından sonra əmələ gələn çapıq toxumaları
- Qasıq yırtığı — bağırsağın qarın divarındakı zəif nöqtədən çıxması
- Şişlər — bağırsaq içini daraldan xoşxassəli və ya bədxassəli törəmələr
- Volvulus — bağırsağın öz oxu ətrafında bükülməsi
- İnvaginasiya — bağırsağın bir hissəsinin özünün içinə keçməsi (uşaqlarda daha çox)
- Bağırsaq daşları və sıx nəcis kütləsi — dəyişilmiş nəcis konsistensiyası ilə lümenin bağlanması
- Xəstəlik Kron — iltihabın doğurduğu daralmalar
Paralitik (funksional) keçməməzlik səbəbləri
- Qarın cərrahiyyəsi sonrası dövr (postoperativ ileus)
- Elektrolit pozğunluqları — xüsusilə qan kalium səviyyəsinin aşağı düşməsi
- Bəzi dərmanlar (opioid ağrıkəsicilər, antidepressantlar)
- Peritonit və ya ciddi infeksiyalar
- Qanın bağırsaq damarlarına çatmaması (mezenter işemiyası)
Diaqnoz necə qoyulur?
Bağırsaq keçməməzliyinin diaqnozu bir neçə mərhələdə qoyulur. Qastorenteroloq həkim əvvəlcə tibbi tarixçənizi öyrənəcək, qarınınızı müayinə edəcək, sonra isə aşağıdakı testlər sifariş edə bilər:
- Rentgen (adi qarın rentgeni) — bağırsaqda qaz və maye səviyyəsini göstərir
- Kompüter tomoqrafiyası (KT) — keçməməzliyin yeri, növü və səbəbini daha dəqiq müəyyən edir; hazırda “qızıl standart” sayılır
- Ultrasəs (USM) — xüsusilə uşaqlarda invaginasiya diaqnostikasında faydalıdır
- Qan analizi — infeksiya, elektrolit pozğunluğu və toxuma nekrozunun göstəricilərini yoxlamaq üçün
- Kolonoskopiya — yoğun bağırsaq patologiyalarında həm diaqnostik, həm terapevtik məqsədlə istifadə olunur
Bağırsaq keçməməzliyi müalicəsi
Cərrahiyyəsiz müalicə
Qismən mexaniki keçməməzliklərdə, xüsusilə yapışıqlıqlara bağlı olanlarda, ilk addım konservativ yanaşmadır: xəstə ac saxlanılır (ağız yolu qəbul dayandırılır), burun-mədə borusu yerləşdirilir, damardan maye verilir, elektrolitlər bərpa olunur. Xəstələrin 70–80%-i bu üsulla 24–72 saat içində yaxşılaşır.
Cərrahiyyə müalicəsi
Tam keçməməzlik, bağırsaq nekrozu (toxumanın ölümü) şübhəsi, yırtıq, volvulus kimi vəziyyətlər təcili əməliyyat tələb edir. Əməliyyat zamanı maneə aradan qaldırılır, lazım gəldikdə bağırsağın zədələnmiş hissəsi kəsilir. Müasir tibbdə laparoskopik (kiçik kəsiklə) əməliyyatlar get-gedə daha geniş tətbiq olunur.
Endoskopik müalicə
Bəzi yoğun bağırsaq keçməməzliklərində — xüsusilə şişə bağlı olduqda — kolonoskopiya vasitəsilə stent yerləşdirilməsi əməliyyatı müvəqqəti olaraq ötürməyə imkan verir. Bu, xüsusilə əvvəlcə xəstənin ümumi vəziyyətini yaxşılaşdırmaq lazım olduqda istifadə edilir.
Fəsadlar nələr ola bilər?
Müalicəsiz buraxılan bağırsaq keçməməzliyi ağır fəsadlara səbəb ola bilər. Bağırsağa qan axışı kəsildikdə toxuma ölümü (nekroz) baş verir. Bu vəziyyətin ardınca perforasiya (dəlinmə) və peritonit gəlir — qarın boşluğunun ağır iltihabı.
Bu fəsadların hər biri həyatı birbaşa təhlükə altına alır. Buna görə hər hansı belə şübhəli simptomda gecikmədən qastroenteroloq həkimə müraciət etmək son dərəcə vacibdir.
Tez-tez verilən suallar
Bağırsaq keçməməzliyi həyatı təhlükəli bir vəziyyətdirmi?
Bağırsaq keçməməzliyini ev şəraitində müalicə etmək mümkündürmü?
Bağırsaq keçməməzliyi əməliyyatsız sağala bilərmi?
Bağırsaq keçməməzliyinin yenidən baş verməsinin qarşısını necə almaq olar?
Vacib Qeyd: Bu məqalə məlumatlandırma xarakteri daşıyır. Hər hansı bir şübhəli vəziyyətdə mütləq ixtisaslaşmış həkim ilə məsləhətləşin.