Qastroenteroloq (mədə-bağırsaq həkimi) mədə-bağırsaq traktının, qaraciyərin, öd kisəsinin, pankreasın və bağırsaqların xəstəliklərini diaqnostika edən və müalicə edən ixtisaslaşmış həkimdir.
Bu sahə həm adi həzm problemlərini, həm də kolorektal xərçəng kimi ciddi vəziyyətləri əhatə edir. Vaxtında müraciət həm erkən diaqnoz, həm də effektiv müalicə deməkdir.
Bu məqalədə mədə-bağırsaq həkiminin nə etdiyini, hansı simptomların mütəxəssisə müraciəti zəruri etdiyini və tez-tez soruşulan sualları ətraflı izah edəcəyik.
Mədə-bağırsaq həkimi (qastroenteroloq) kimdir?
Qastroenteroloq, ümumi təbabət üzrə tibb təhsilini tamamladıqdan sonra qastroenterologiya sahəsində əlavə ixtisaslaşma keçirmiş həkimdir.
Bu həkim mədə-bağırsaq sisteminin aşağıdakı orqanları ilə məşğul olur:
- Qida borusu (ezofaqus): Udma çətinlikləri, reflüks
- Mədə: Qastrit, xora, mədə xərçəngi
- Nazik bağırsaq: Seliakiya, Kron xəstəliyi, udulma pozğunluqları
- Yoğun bağırsaq (kolon): Kolit, polipler, kolorektal xərçəng
- Qaraciyər: Hepatit, sirroz, yağlı qaraciyər
- Öd kisəsi və öd yolları: Öd daşları, xoleangit
- Pankreas: Pankreatit, pankreas xərçəngi
Qastroenteroloq həm konservativ müalicə (dərmanlar, pəhriz tövsiyələri), həm də endoskopik prosedurlar (qastroskopiya, kolonoskopiya) həyata keçirə bilər. Bu prosedurlar vasitəsilə həkim daxili orqanları birbaşa müşahidə edir, biopsiya götürür və bəzi müalicəvi tədbirləri eyni vaxtda həyata keçirir.
Mədə-bağırsaq həkiminə nə zaman müraciət etməli?
Aşağıdakı simptomlar varsa, mütəxəssisə müraciət etməyi gecikdirməyin:
1. Uzun müddətli mədə yanması və refllüks
Həftədə ikidən çox dəfə baş verən mədə yanması adi hal deyil. Gastroezofageal reflyuks xəstəliyi (GERD) qida borusuna zərər verə bilər. Müalicə edilmədikdə Barrett ezofaqusuna — xərçəng öncəsi vəziyyətə — çevrilmək ehtimalı var.
2. Davamlı qarın ağrısı
İki həftədən uzun davam edən, lokalizasiyası dəyişən və ya siddiləşən qarın ağrısı ciddi xəstəliyin əlaməti ola bilər. Bu ağrı appendisit, pankreatit, bağırsaq tutulması və ya digər vəziyyətlərlə əlaqədar ola bilər.
3. Nəcisdə qan görünməsi
Nəcisdə qırmızı rəngli qan, qara rəngli (“qatran kimi”) nəcis yaxud gizli qan müayinəsinin müsbət nəticəsi dərhal həkimə müraciəti zəruri edir. Bu, hemoroidlərdən tutmuş kolorektal xərçəngə qədər müxtəlif səbəblərdən qaynaqlanır.
4. Udma çətinliyi (Disfagiya)
Qatı yaxud maye qidanı udarkən çətinlik, ağrı hissi qida borusu xəstəliklərini — o cümlədən xərçəngi — göstərə bilər.
6. Dəyişən bağırsaq vərdişləri
Uzun müddət davam edən ishal, qəbizlik, yaxud ikisinin növbələşməsi — xüsusən 50 yaşdan sonra — kolonoskopiya ilə yoxlanılmalıdır.
7. Sarılıq (sarı rəngli dəri və göz ağları)
Qaraciyər, öd kisəsi yaxud pankreasın ciddi xəstəliyi olan sarılıq dərhal qiymətləndirilməlidir.
Qastroenteroloq hansı müayinələri aparır?
Mədə-bağırsaq həkimi şikayətlərə görə bir sıra müayinə üsullarından istifadə edir:
Endoskopik müayinələr:
- Qastroskopu (Üst Endoskopiya): Qida borusu, mədə və nazik bağırsağın başlanğıcını incəlir.
- Kolonoskopiya: Yoğun bağırsağı tam uzunluğu boyunca görüntüləyir; polipləri həm aşkar edir, həm də eyni seansta çıxara bilər.
- ERCP (Endoskopik Retrograd Xolangiopankreatografiya): Öd yolları və pankreası araşdırır.
Laborator müayinələr:
- Qaraciyər fermentləri, hepatit markerləri
- Helicobacter pylori testi
- Gizli qan üçün nəcis analizi (Fecal Occult Blood Test)
- Seliakiya üçün antikor testləri
Tez-tez verilən suallar
Mədə-bağırsaq həkiminə getmək üçün ailəm həkimdən yönləndirmə lazımdırmı?
Azərbaycanda bir çox tibbi mərkəzdə qastroenteroloqa birbaşa müraciət etmək mümkündür. Lakin bəzi sığorta planları ya da dövlət tibb müəssisələri əvvəlcə ailə həkiminə müraciəti tələb edə bilər. Xüsusi klinikalarda isə adətən yönləndirməyə ehtiyac yoxdur. Şübhə olduqda ziyarətdən əvvəl klinikayla əlaqə saxlayın.
Kolonoskopiya ağrılıdırmı? Prosedura hazırlıq necə olur?
Müasir kolonoskopiya proseduru əksər hallarda yüngül sedatasiya (yəni sakitləşdirici dərman) altında aparılır və pasiyentlər prosedurun özünü adətən hiss etmirlər. Hazırlıq mərhələsindəki bağırsaq təmizliyi (xüsusi içki həllinin içilməsi) bəzilər üçün narahatedicidirsə də, prosedurun özü ağrısızdır. Hazırlıq haqqında həkim sizə ətraflı təlimat verəcək.
Mədə xorasının əsas səbəbi nədir və müalicəsi nə qədər davam edir?
Mədə xorasının ən geniş yayılmış səbəbi Helicobacter pylori bakteriyasıdır — xoraların 70-80%-ini bu bakteriya törədir. Bundan əlavə, aspirin və ibuprofen kimi qeyri-steroid iltihabəleyhi dərmanların uzunmüddətli istifadəsi də xora riskini artırır. H. pylori ilə əlaqəli xoranın müalicəsi adətən 10-14 günlük antibiotik kürü artı mədə turşusunu azaldan dərmanlardan ibarətdir. Tam sağalma üçün əlavə 4-8 həftə dərman müalicəsi tələb oluna bilər.
Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu (IBS) nədir və qastroenteroloq bu xəstəliyi müalicə edirmi?
Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu (IBS) qarın ağrısı, şişkinlik, ishal və/yaxud qəbizliklə özünü göstərən funksional bağırsaq pozğunluğudur. Orqanlarda fiziki zədə olmasa da, simptomlar həyat keyfiyyətini ciddi şəkildə azaldır.
Bəli, qastroenteroloq IBS-in diaqnozu qoyulmasında və müalicəsinin idarə edilməsində əsas mütəxəssisdir. Müalicəyə pəhriz dəyişiklikləri, stres idarəetməsi, probiyotiklər və fərdi hallarda dərmanlar daxildir.
Xəbərdarlıq: Bu məqalə informativ xarakter daşıyır və peşəkar tibbi məsləhətin yerini tuta bilməz. Diaqnoz və müalicə üçün mütləq həkimə müraciət edin.