Qəbizlik, ümumiyyətlə bağırsaq hərəkətlərinin normaya nisbətən daha az səviyyədə olması və ya nəcisin bərkiməsi ilə xarakterizə olunan bir sağlamlıq problemidir.
Gündəlik həyata müəyyən hallarda son dərəcə təsir edən bu problem, eyni zamanda bəzi xəstəliklərin əlaməti ola bilər.
Qəbizlik nədir?
Qəbizlik (tibb dilində konstipasiya) – bağırsaq hərəkətlərinin yavaşlaması və nəcisin xaric edilməsinin çətinləşməsi ilə xarakterizə olunan bir vəziyyətdir.
Sadə dildə desək, əgər həftədə 3 dəfədən az tualetə gedirsinizsə və bu proses çətinliklə (gücənmə ilə) baş verirsə, bu artıq qəbizlik sayılır.
Qəbizlik əlamətləri nələrdir?
Əgər aşağıdakı hallardan bir neçəsini yaşayırsınızsa, sizdə qəbizlik problemi ola bilər:
- Lifli qidaları artırın: Tərəvəzlər (brokkoli, ispanaq, kələm), paxlalılar (mərci, lobya, noxud) və tam taxıllı məhsullar (yulaf, qarabaşaq) yeyin.
- Meyvələr: Qabığı ilə yeyilə bilən meyvələri (alma, armud) qabığı ilə istehlak edin.
- Bol maye qəbulu: Gün ərzində ən azı 2-2.5 litr su içmək vacibdir. Lifli qidalar su olmadan qəbizliyi daha da artıra bilər, ona görə də su mütləqdir.
- Uzaq durulmalı qidalar: Ağ çörək, düyü, makaron, “fast-food” və həddindən artıq çay/qəhvə istehlakı qəbizliyi artıra bilər.
Qəbizliyə nə yaxşı gəlir?
Su qəbulu, idman hərəkətləri, lif nisbəti yüksək qidalar və meyvələr, kefir kimi bağırsaq hərəkətlərini tənzimləyən hallar adətən qəbizlik probleminə yaxşı gəlir.
Qəbizliyə yaxşı gələn şeylər, başa düşüləcəyi kimi ümumiyyətlə bağırsaq fəaliyyətlərinin tənzimlənməsinə yönəlmişdir.
Buna görə də qəbizliyə nə yaxşı gəlir deyə maraqlananlara zəngin lif nisbətinə malik olan qidaların istifadə edilməsi lazım olduğunu söyləmək mümkündür.
Qəbizliyə yaxşı gələn meyvələr
Xüsusilə qəbizliyə yaxşı gələn meyvələr, qəbizlik problemini əhəmiyyətli dərəcədə aradan qaldıra bilər. Alma, armud və ya gavalı kimi meyvələr, nəcisdə yumşalmaya səbəb olaraq qəbizliyi azaldır.
Meyvələrdən başqa qəbizliyə yaxşı gələn yeməklər arasında bitki mənşəli məhsullar da var. Ənginar, brokoli, mərci bunlardan əsaslarıdır.
Həmçinin kətan toxumu və kəpəkli taxıllar da qəbizlik şikayətinin aradan qaldırılmasında dəstəkləyici ola biləcək qida mənbələridir.
Qəbizliyə yaxşı gələn şeylər qədər qəbizlik problemini aradan qaldırmaq istəyənlərin bu vəziyyətə səbəb ola biləcək qidaları istifadə etməməyə diqqət etməsi də lazımdır.
Bağırsaq hərəkətlərini yavaşladan bəzi qidaları davamlı olaraq istifadə etmək, qəbizliyə səbəb ola bilər.
Qəbizliyə səbəb olan qidalar
Qəbizliyə səbəb ola biləcək qidalar, lif baxımından zəngin olmayan qidalardır. Şəkər və duz, bunların başında gəlir. Təmizlənmiş şəkər lif baxımından aşağı bir mənbə olduğu kimi eyni zamanda nəcisdə sərtləşməyə də səbəb olur.
Həmçinin emal edilmiş ətlər də yenə qəbizliyi tetikləyə bilən yeməklərdir. Qəbizliyə səbəb ola biləcək yeməklər, lif nisbəti aşağı qida mənbələri ilə məhdud deyil.
Eyni zamanda bəzi yemək və içkilərin intensiv miqdarda istifadəsi nəticəsində orqanizmdə dehidrasiya yarana bilər. Bu vəziyyət də qəbizliyə səbəb olur. Ümumi olaraq qəbizliyi tetiklədiyi düşünülən yemək və içkilər bu şəkildədir:
- Qəhvə
- Çay
- Şokolad
- Təmizlənmiş şəkər
- Duz nisbəti yüksək qidalar və yeməklər
- Emal edilmiş ət məhsulları
- Süd və intensiv süd nisbətinə malik məhsullar
Xüsusilə çay, qəhvə və şokolad kimi yemək və içkilər, orqanizmdə dehidrasiyaya səbəb ola bilər. Adətən qəbizliyə yaxşı gələn şeylər arasında olduğu düşünülən qəhvə, yüksək miqdarda istifadə edildikdə tetikləyici bir təsir göstərə bilər.
Bununla yanaşı bəzi qəhvə növləri qəbizlik həll yollarından biri olub uyğun miqdarda istifadə edilməlidir.
Qəbizlik hansı xəstəliklərlə əlaqəlidir
Qəbizlik, tək başına bir həyat tərzi problemi olduğu kimi eyni zamanda bəzi xəstəliklərin xəbərçisi və ya əlaməti də ola bilər.
Bu cür hallarda qəbizliyə yaxşı gələn şeylər və qidalanma tərzi dəyişiklikləri kifayət etməyə bilər.
Buna görə də mütləq mütəxəssis dəstəyinə müraciət edilməlidir. Xüsusilə 3 həftədən çox davam edən keçməyən qəbizlik halı və bəzi əlamətlərin ortaya çıxması vəziyyətində mütləq səhiyyə müəssisələrindən dəstək alınmalıdır.
Davamlı qəbizlik halı ilə xarakterizə olunan və qəbizliyin əlamət olduğu bəzi sağlamlıq problemləri bu şəkildədir:
- Babasil (hemoroy)
- Parkinson
- Kolon xərçəngi
- Bəzi nevroloji problemlər
- Qalxanvari vəzi sağlamlıq problemləri
- Bağırsaq inkontinensiyası
- Diabet
- Depressiya və Narahatlıq
Bütün bu sağlamlıq problemlərindən başqa bəzi iltihabi bağırsaq xəstəlikləri də yenə qəbizliyə səbəb ola bilən xəstəliklərdəndir.
Qəbizlik haqqında tez-tez verilən suallar
Banan qəbizlik yaradırmı, yoxsa aradan qaldırır?
Bu, bananın yetişmə dərəcəsindən asılıdır. Yetişməmiş (yaşıl) bananlar tərkibindəki nişasta səbəbindən qəbizlik yarada bilər. Lakin tam yetişmiş (sarı, ləkəli) bananlar liflə zəngindir və bağırsaq hərəkətliliyini artırmağa kömək edir.
Hamiləlikdə qəbizlik niyə yaranır?
Hamiləlik zamanı artan progesteron hormonu bağırsaq əzələlərini boşaldır və qidanın hərəkətini yavaşladır. Bundan əlavə, böyüyən uşaqlığın bağırsaqlara təzyiq etməsi və qəbul edilən dəmir vitaminləri də qəbizliyə səbəb ola bilər.
Qəbizlik hansı xəstəliklərə səbəb ola bilər?
Uzun sürən (xroniki) qəbizlik hemorroy (babasil), anal çat (fistul) və bağırsaq yırtıqlarına səbəb ola bilər. Həmçinin, orqanizmdən toksinlərin atılmasını ləngidir.
Süd və süd məhsulları qəbizlik yaradırmı?
Laktoza dözümsüzlüyü olan insanlarda süd adətən ishal, bəzi insanlarda isə qəbizlik yarada bilər. Lakin kefir və qatıq kimi probiotiklərlə zəngin məhsullar həzm üçün faydalıdır və qəbizliyin qarşısını alır.
Qeyd: Bu məqalə yalnız maarifləndirmə məqsədi daşıyır və peşəkar tibbi məsləhəti əvəz etmir.
- Lif baxımından aşağı qidaların intensiv istifadəsi və bu qidaların nəcisdə sərtliyə səbəb olması
- Aşağı və lazım olduğundan az su qəbulu
- Bağırsaq hərəkətlərinin yavaşlaması ilə nəticələnən hərəkətsiz həyat tərzinin mənimsənilməsi
- Bəzi dəmir əlavələri, antidepressantlar və təzyiq dərmanlarının istifadəsi
- Qidalanma sistemində yaranan dəyişikliklərə bağlı olaraq inkişaf edən həzm sistemi problemləri
- Hamiləlik vəziyyəti
Uzun müddətli xroniki şikayətlərin isə mütləq mütəxəssis həkim nəzarətində müalicə edilməsi lazımdır.