Sadə dildə desək, qastrit mədənin daxili divarını örtən selikli qişanın iltihablanmasıdır. Mədə divarı, daxildəki güclü həzm turşularından qorunmaq üçün xüsusi bir baryerə malikdir.
Müxtəlif faktorlar nəticəsində bu baryer zəiflədikdə və ya zədələndikdə, turşu mədə toxumasına birbaşa təsir edərək iltihab yaradır.
Qastrit adətən mədə zərinin zədələndiyi və mədə divarının qoruyucu örtüyünün pozulduğu hallarda meydana gəlir.
Qastrit iki əsas formada özünü büruzə verir:
- Kəskin qastrit: Birdən-birə başlayan və adətən qısa müddət davam edən şiddətli iltihab.
- Xroniki qastrit: Uzun illər boyu davam edən, yavaş-yavaş inkişaf edən və müalicə olunmadıqda mədə xorasına, hətta xərçəng riskinə səbəb ola bilən vəziyyət.
Bu narahatlıq bəzən simptomlara səbəb olmaya bilər, bəzən də mədə ağrısı, şişkinlik, mədə yanması kimi əlamətlərlə özünü göstərir.
Qastrit əlamətləri
Qastrit xəstəliyi hər kəsdə eyni şəkildə büruzə verməyə bilər. Bəzi xəstələrdə heç bir əlamət olmasa da, ən çox rast gəlinən simptomlar bunlardır:
- Epikastral ağrı: Qarnın yuxarı hissəsində göynəmə və ya küt ağrı hissi.
- Ürəkbulanma və qusma: Xüsusilə yeməkdən sonra yaranan narahatlıq.
- Şişkinlik və doluluq hissi: Az miqdarda yemək yedikdən sonra belə mədədə həddindən artıq doluluq hiss etmək.
- İştahasızlıq: Daimi həzm narahatlığı səbəbindən yeməkdən imtina.
- Gəyirmə və turş dad: Ağza acı və ya turş suyun gəlməsi.
Vacib qeyd: Əgər qusuntu zamanı qan görürsünüzsə və ya nəcis qara rəngdədirsə (bu, mədə qanamasının əlaməti ola bilər), dərhal həkimə müraciət etməlisiniz.
Qastritin əlamətləri fərddən fərdə dəyişə bilər və əlamətlər adətən yüngüldən şiddətliyə qədər fərqlənə bilər. Ən geniş yayılmış əlamətlər arasında:
- Mədə ağrısı
- Yanma hissi
- Şişkinlik
- Ürəkbulanma
- Qusma
- İştah itkisi
- Gəyirmə
Qastrit xəstəliyi səbəbləri nələrdir?
Qastritin müxtəlif səbəbləri ola bilər. Ən geniş yayılmış səbəb Helikobakter pilori adlı bakteriyanın mədə astarına nüfuz etməsidir.
Qastritin yaranmasına səbəb olan amillər müxtəlifdir. Müalicənin effektiv olması üçün iltihabı tetikleyen əsas səbəbi tapmaq mütləqdir.
1. Helicobacter Pylori (H. Pylori) Bakteriyası
Bu, dünyada qastritin ən geniş yayılmış səbəbidir. Bu bakteriya mədənin qoruyucu qatında məskunlaşaraq iltihab törədir. Bir çox insanda simptomsuz qalsa da, bəzilərində xroniki qastrit və xora xəstəliyinə yol açır.
2. Ağrıkəsicilərin Həddindən Artıq İstifadəsi
Qeyri-steroid iltihab əleyhinə preparatlar (məsələn, aspirin, ibuprofen, naproksen) mədənin qoruyucu selik qatını azaldır. Daimi olaraq bu dərmanları qəbul edən şəxslərdə qastrit riski kəskin artır.
3. Stress və Həyat Tərzi
Güclü emosional stress, böyük cərrahi əməliyyatlar, travmalar və ya ağır infeksiyalar “stress qastriti” adlanan vəziyyətə səbəb ola bilər. Həmçinin, alkoqol və tütün məhsulları mədə divarını qıcıqlandıraraq iltihabı sürətləndirir.
4. Autoimmun Faktorlar
Nadir hallarda orqanizmin immun sistemi səhvən mədənin öz hüceyrələrinə hücum edir. Bu, “autoimmun qastrit” adlanır və adətən B12 vitamini çatışmazlığı ilə müşayiət olunur.
Qastrit zamanı nə yeməli?
Qastrit zamanı düzgün qidalanma müalicənin ən mühüm hissəsidir. Çünki mədənin iltihablı selikli qişası hər hansı bir qıcıqlandırıcıya qarşı çox həssas olur.
Məqsəd mədəni yormayan, turşuluğu artırmayan və toxumaların bərpasını sürətləndirən qidalara üstünlük verməkdir.
1. Nələri yemək olar? (Mədə dostu qidalar)
- Tərəvəzlər (Bişmiş halda): Kartof, kök, balqabaq, çuğundur və gül kələmi. Bunlar mütləq suda bişmiş (püre formasında) və ya buxarda hazırlanmış olmalıdır.
- Yüngül zülallar: Yağsız toyuq döşü, hinduşka əti, dovşan əti və ya ağ balıq (suda bişmiş və ya sobada yağsız).
- Sıyıqlar (Yarmalar): Yulaf (gerkules), düyü, qarabaşaq (qarabaşaq mədəni bir az qıcıqlandıra bilər, ona görə tam yumşalana qədər bişirilməlidir).
- Yumurta: Yalnız suda bişmiş (kənd yumurtası, “loçka” deyilən yarımbişmiş formada daha yaxşıdır) və ya buxarda hazırlanmış omlet.
- Meyvələr: Turş olmayan meyvələr (banan, şirin armud). Almaları qabıqsız və sobada bişmiş halda yemək daha faydalıdır.
- Süd məhsulları: Yağsız kəsmik, təzə qatıq (turş olmayan), az duzlu və az yağlı pendirlər.
2. Nələrdən qətiyyən qaçınmaq lazımdır?
- Acı və ədviyyatlı qidalar: Bibər, pul bibər, sarımsaq, soğan (çiy), xardal.
- Turş qidalar: Pomidor, limon, portağal, kivi, sirkə və turşular.
- Qızartmalar: Yağda qızarmış ət, kartof və xəmir xörəkləri.
- Emal olunmuş ətlər: Kolbasalar, sosislər, hisə verilmiş balıq və ət məhsulları.
- Paxlalılar: Noxud, mərci, lobya (mədədə köp yaradır və həzmi çətinləşdirir).
- Təzə çörək: İsti və təzə xəmir məhsulları əvəzinə, bir gün qalmış və ya qurudulmuş çörək (suxarı) daha yaxşıdır.
3. İçkilər barədə xəbərdarlıq
- Qadağandır: Qəhvə, tünd çay, qazlı içkilər, enerji içkiləri və spirtli içkilər.
- Xeyirlidir: Çobanyastığı çayı, itburnu dəmləməsi, qazsız mineral sular və təmiz su.
Qastrit pəhrizinin 3 qızıl qaydası:
- Hərarət: Yemək nə çox qaynar, nə də çox soyuq olmalıdır. Otaq temperaturundan bir az isti (təxminən 36-40°C) qidalar idealdır.
- Porsiya: Az-az, amma tez-tez yeyin (gündə 5-6 dəfə). Mədəni tam doldurmaq iltihabı tetikləyir.
- Çeynəmə: Hər tikəni ağzınızda tam püre halına gələnə qədər çeynəyin. Unutmayın ki, mədənin dişləri yoxdur!
Kiçik bir məsləhət: Səhərlər acqarına 1 stəkan ilıq su içmək mədənin selikli qişasını oyanmağa hazırlayır.
Qastrit müalicəsi necə olur?
Qastrit müalicəsi, qastritin əsasındakı səbəblərdən və simptomların şiddətindən asılı olaraq dəyişə bilər. Helikobakter pilori kimi bakteriyalar səbəbindən yaranan qastrit hallarında antibiotik müalicəsi adətən üstünlük təşkil edir.
Turşu tənzimləyiciləri və ya proton pompa inhibitorları kimi dərmanlar mədə turşu səviyyəsini aşağı salmağa kömək edə bilər və simptomları yüngülləşdirə bilər. Həmçinin xəstələrin qidalanma vərdişlərini nəzərdən keçirmələri də vacibdir.
Ədviyyatlı yeməklər, yağlı qidalar, kofein və spirt kimi mədəni qıcıqlandıra biləcək qidalardan uzaq durmaq simptomların nəzarət altına alınmasına kömək edir.
Uzunmüddətli və şiddətli qastrit hallarında həkimlər daha irəli müalicə üsulları və ya endoskopik müdaxilələr təklif edə bilərlər.
Qastritə nə yaxşı gəlir?
Qastritə yaxşı gələ biləcək bəzi tədbirlər və müalicə yanaşmaları var. İlk növbədə sağlam həyat tərzi keçirmək vacibdir. Siqaret çəkməkdən çəkinmək, müntəzəm idman etmək və stressdən uzaq durmaq mədə sağlamlığına müsbət təsir göstərir.
Qidalanma da vacibdir. Lifli qidalar, təzə tərəvəzlər, meyvələr, tam taxıllar və az yağlı zülal mənbələri qəbul etmək mədəni qoruyucu təsirləri olan qidalar ehtiva edir. Eyni zamanda mədə turşusunu artıran kofein və ədviyyatlı yeməkləri məhdudlaşdırmaq da simptomları yüngülləşdirə bilər.
Bitki çayları, xüsusilə çobanyastığı, melissa və ya razyana çayları, bəzi insanlara rahatlıq verə bilər. Lakin qastrit şikayətləri ciddi və ya uzun müddətdən bəri davam edirsə, həkim mütəxəssisə müraciət etmək lazımdır.
Qastrit, mədənin iç bölgəsində ortaya çıxan bir narahatlıqdır. Bu narahatlıq mədə divarının iltihablaşması ilə meydana gəlir və şəxslərdə həzmdə problem yaratdığı üçün ağrı hissini ortaya çıxarır.
Qastritin əlamətləri mədə ağrısı, ürəkbulanma, qusma, mədə yanması və iştah itkisi kimi müxtəlif formalarda ortaya çıxa bilər. Bu narahatlıq müalicə edilməzsə daha ciddi mədə problemlərinə yol aça bilər.
Əgər qastrit problemi yaşadığınızı düşünürsünüzsə, mütləq mütəxəssis həkimə müraciət etməlisiniz.
Qastriti nələr tetikləyir?
Qastriti bir çox səbəb tetikləyə bilər. Ancaq ən böyük səbəb qeyri-müntəzəm qidalanma, spirtli içkilərin həddindən artıq qəbulu və bəzi dərmanların tez-tez qəbul edilməsi olaraq göstərilə bilər. Bundan əlavə, stress və siqaret istifadəsi də qastrit yaranmasına səbəb ola bilər.
Qida allergiyaları və ya həssaslıqları da bəzi insanlarda qastriti tetikləyə bilər. Digər faktorlar arasında kimyəvi irritantlara məruz qalma və mədə turşusu ifrazını artıran mədə narahatlıqları yer alır.
Qastrit dietası necə olmalıdır?
Qastrit simptomlarının yüngülləşdirilməsi üçün qastrit diyetası tətbiq edilə bilər. İdeal bir qastrit diyetası, mədəni qıcıqlandırmayan, asan həzm olunan qidaları əhatə etməli və bu diyetada bişmiş tərəvəzlər, ağ ət, balıq, tam taxıllar, yoqurt və probiotiklər yer almalıdır.
Yeməklərin qaydası mütləq pozulmamalıdır. Əgər qaydasızlıq yaranarsa, şəxsin simptomları və ağrıları yenidən ortaya çıxa bilər.
Qastritin yaranmaması üçün nələr edə bilərik?
Qastrit yaranmasına qarşı ala biləcəyiniz bir çox tədbir vardır. İlk növbədə sağlam qidalanma rejiminiz olacaq. Xüsusilə spirtli içkilər, siqaret və turşulu qidalardan uzaq durmanız lazımdır.
Stress də qastrit yaranmasına zəmin hazırladığı üçün uzaq durulması lazım olan faktorlar arasında yer alır. Çəki məsələsinə də diqqət etməyiniz və sağlam bir çəkiyə çatmağınız olduqca vacibdir.
Tez-tez verilən suallar
1. Qastrit xəstəliyi tamamilə sağalırmı?
Bəli, xüsusilə kəskin qastrit vaxtında müdaxilə və pəhrizlə tamamilə sağala bilir. Xroniki qastritdə isə məqsəd xəstəliyi nəzarət altında saxlamaq və fəsadların qarşısını almaqdır. Həyat tərzində edilən dəyişikliklər simptomları minimuma endirir.
2. Qastrit xərçəngə çevrilə bilərmi?
Müalicə olunmayan və illərlə davam edən xroniki qastrit (xüsusilə atrofik qastrit) mədə hüceyrələrində dəyişikliyə səbəb ola bilər. Bu da uzunmüddətli perspektivdə mədə xərçəngi riskini artırır. Ona görə də müntəzəm həkim müayinəsi vacibdir.
3. Ev şəraitində qastrit ağrısını necə sakitləşdirmək olar?
İsti (qaynar deyil) çobanyastığı çayı mədəni sakitləşdirə bilər. Lakin bu, müvəqqəti həlldir. Ağrı daimidirsə, mütləq mütəxəssis rəyi alınmalıdır. Özbaşına dərman qəbulu vəziyyəti ağırlaşdıra bilər.
4. Qastrit zamanı kofe içmək olarmı?
Kofein mədə turşusunun ifrazını artırır və mədə divarını qıcıqlandırır. Xəstəliyin kəskinləşmə dövründə kofedən tamamilə imtina etmək, stabil dövrdə isə minimuma endirmək (və süd əlavə etmək) tövsiyə olunur.
5. Stress qastrit yarada bilərmi?
Bəli, tibbdə “stress xorası” və ya “stress qastriti” anlayışı mövcuddur. Güclü gərginlik zamanı bədən kimyası dəyişir, bu da mədə turşusunun artmasına və qoruyucu qatın zəifləməsinə səbəb olur.
Səhifənin məzmunu yalnız məlumat məqsədi daşıyır. Diaqnoz və müalicə üçün mütləq həkiminizlə məsləhətləşin.