Qarında su yığılması, tibbi dildə assit adlandırılan və qarın boşluğunda normadan çox miqdarda mayenin toplanması ilə xarakterizə olunan bir vəziyyətdir.
Əvvəlcədən qeyd edək: assit özü bir xəstəlik deyil, əksinə orqanizmdə gedən başqa bir prosesin — çox vaxt qaraciyər, ürək, böyrək və ya digər orqanlarla bağlı problemin — əlamətidir. Buna görə də onun mənbəyini müəyyən etmək müalicənin ən vacib addımıdır.
Qarında su yığılması (assit) nədir?
Qarın boşluğumuzu döşəyən nazik bir qişa var — peritoneum (qarınpərdə) adlanır. Normal şəraitdə bu qişanın iki qatı arasında cəmi bir neçə millilitr maye olur ki, bu da orqanların bir-birinə sürtünmədən sərbəst hərəkət etməsinə kömək edir. Qarında su yığılması (Assit) zamanı isə bu miqdar xeyli artır — bəzən bir neçə litrə qədər maye toplana bilər.
Nəticədə qarın həcmcə böyüyür, dəri gərilir, bəzən hətta göbək nahiyəsi çölə doğru çıxa bilir. Toplanan maye miqdarı az olduqda simptomlar zəif hiss edilə bilər, lakin miqdar artdıqca gündəlik həyata mane olan, hətta nəfəs almağı çətinləşdirən vəziyyətə çevrilə bilər.
Qarına su yığılmasının səbəbləri
Assit tək bir xəstəliyin nəticəsi deyil — bir sıra fərqli patoloji proseslər onun yaranmasına səbəb ola bilər. Ən çox rast gəlinən səbəbləri nəzərdən keçirək.
Qaraciyər Sirrozu
Assitin ən çox rast gəlinən səbəbi qaraciyər sirrozudur — bu, uzunmüddətli zədələnmə nəticəsində qaraciyər toxumasının sərtləşməsi və çapıqlaşması prosesidir.
Qaraciyərdə gedən bu dəyişikliklər portal hipertenziya adlanan, qaraciyərə gedən qan damarlarında təzyiqin artması vəziyyətinə səbəb olur ki, bu da mayenin qarın boşluğuna sızmasına yol açır.
Sirrozun özü isə çox zaman virus hepatitləri (B və ya C hepatiti), uzun müddət alkoqol istifadəsi və ya piylənmə ilə bağlı qaraciyər yağlanması nəticəsində inkişaf edir.
Ürək Çatışmazlığı
Ürəyin qanı lazımi qədər effektiv nasos kimi vurmadığı hallarda (xüsusilə xroniki ürək çatışmazlığı), qan dövranında durğunluq yaranır və bu, mayenin toxumalarda, o cümlədən qarın boşluğunda toplanmasına səbəb ola bilər.
Böyrək xəstəlikləri
Böyrəklərin funksiyasının pozulması, xüsusilə nefrotik sindrom kimi vəziyyətlərdə orqanizm sidiklə çoxlu protein itirir. Qandakı protein (albumin) səviyyəsi aşağı düşdükdə, damarlardakı mayeni “saxlayan” təzyiq zəifləyir və maye toxumalara sızır.
Xərçəng xəstəlikləri
Bəzi bədxassəli (malign) xəstəliklər qarın boşluğuna yayıldıqda assitə səbəb ola bilər — bura mədə, mədəaltı vəzi, qalın bağırsaq, qaraciyər xərçəngləri daxildir.
Xüsusilə qadınlarda izahsız qarın şişkinliyi, tez doyma hissi və çəki dəyişikliyi ilə birlikdə müşahidə olunan assit, yumurtalıq xərçənginin əlaməti ola biləcəyi üçün diqqətlə qiymətləndirilməlidir.
Yumurtalıq xərçəngi çox vaxt gec mərhələdə aşkarlanır, çünki ilkin əlamətləri (qarında köpləmə, tez doyma, aybaşı dövründə dəyişikliklər) asanlıqla adi həzm problemləri ilə qarışdırıla bilər.
Bu səbəbdən, davamlı qarın şişkinliyi olan qadınların gecikmədən ginekoloq və ya ginekoloji onkoloq tərəfindən müayinə olunması çox vacibdir.
Digər səbəblər
Kəskin və ya xroniki pankreatit (mədəaltı vəzinin iltihabı), qalxanabənzər vəzinin funksiyasının azalması (hipotireoz) və nadir hallarda müəyyən autoimmün xəstəliklər də assitə səbəb ola bilər.
Assitin əsas əlamətləri hansılardır?
Qarında su yığılmasının əlamətləri adətən tədricən artır və aşağıdakıları özündə birləşdirə bilər:
- Qarında şişkinlik və həcm artımı — geyimlərin, kəmərin birdən dar gəlməsi
- Çəkidə izahsız artım — pəhriz və ya fiziki fəaliyyətdə dəyişiklik olmadan
- Ağırlıq və gərginlik hissi qarın nahiyəsində
- Tez doyma hissi və iştahsızlıq — mədəyə təzyiq nəticəsində
- Nəfəs darlığı — böyük miqdarda maye diafraqmaya təzyiq etdikdə
- Ayaqlarda və topuqlarda şişkinlik (ödem)
- Ümumi zəiflik və yorğunluq
- Bəzi hallarda ürəkbulanma və həzm pozğunluqları
Bu əlamətlərin bir neçəsinin eyni vaxtda müşahidə olunması, xüsusilə tədricən pisləşməsi, mütləq həkim müayinəsini tələb edir.
Ris faktorları nələrdir?
Aşağıdakı qruplarda assit inkişaf etmə ehtimalı digərlərinə nisbətən daha yüksəkdir:
- Uzun müddət və ya yüksək miqdarda alkoqol qəbul edən şəxslər
- Xroniki hepatit B və ya Hepatit C daşıyıcıları
- Piylənmə və qaraciyərin yağlanması (yağlı qaraciyər xəstəliyi) olanlar
- Xroniki ürək-damar xəstəlikləri olan, xüsusilə irəli yaşlı insanlar
- Böyrək xəstəliyi tarixçəsi olanlar
- Ailəsində yumurtalıq, mədə və ya qalın bağırsaq xərçəngi olan qadınlar
Bu risk qrupuna daxil olan şəxslərin mütəmadi profilaktik müayinələrdən keçməsi, problemin erkən mərhələdə aşkarlanmasına imkan verir.
Qarında maye yığılması necə müalicə olur?
Assitin müalicəsi tamamilə onun əsas səbəbindən asılıdır. Buna görə də düzgün diaqnoz qoyulmadan effektiv müalicə planlaşdırmaq mümkün deyil.
Əsas Xəstəliyin Müalicəsi
Bu, ən vacib addımdır — hepatit üçün antiviral müalicə, ürək çatışmazlığı üçün ürək-damar dərmanları, xərçəng üçün cərrahiyyə və ya kimyaterapiya kimi. Əsas xəstəlik nəzarət altına alındıqda, assit də çox vaxt azalır və ya tamamilə aradan qalxır.
Qidalanma və Duz (Natrium) Məhdudiyyəti
Qaraciyər və ürəklə bağlı assitdə pəhrizdə duz (natrium) miqdarının azaldılması ilk və ən sadə addımlardan biridir, çünki duz orqanizmdə maye saxlanmasını artırır. Bəzən mayenin qəbulunda da məhdudiyyət tövsiyə olunur.
Diuretik Dərmanlar
Diuretiklər (məsələn, spironolakton, furosemid) böyrəklər vasitəsilə artıq mayenin sidiklə xaric olunmasına kömək edən dərmanlardır. Bu dərmanlar həkim nəzarəti altında, elektrolit balansı izlənilməklə istifadə olunmalıdır.
Terapevtik Parasentez
Maye miqdarı çox olub, nəfəs darlığına və ciddi narahatlığa səbəb olduqda, terapevtik parasentez vasitəsilə bir dəfəyə xeyli miqdarda maye çıxarıla bilər. Böyük həcmdə maye çıxarıldıqda, adətən qan dövranını dəstəkləmək üçün damar yolu ilə albumin də tətbiq olunur.
TIPS Prosedürü
Dərman müalicəsinə cavab verməyən (refrakter) sirrotik assitdə, TIPS (transyuqulyar intrahepatik portosistemik şunt) adlanan xüsusi radioloji prosedur tətbiq oluna bilər. Bu üsulla qaraciyər daxilində süni yol yaradılaraq portal təzyiq azaldılır.
Bədxassəli (Malign) Assitin İdarə Olunması
Xərçənglə bağlı assitdə diqqət əsas xərçəng xəstəliyinin müalicəsinə yönəlir. Təkrarlanan assit hallarında bəzən qarın boşluğuna daimi kateter yerləşdirilə bilər ki, bu da tez-tez xəstəxanaya müraciət etmədən mayenin evdə boşaldılmasına imkan verir. Qabaqcıl mərhələlərdə isə həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmağa yönəlmiş palliativ yanaşma önə çıxır.
Tez-tez verilən suallar
Assit təhlükəlidirmi, ölümə səbəb ola bilərmi?
Qarında su yığılması xərçəng əlaməti ola bilərmi?
Assit necə müalicə olunur, əməliyyat lazımdırmı?
Qarında maye yığılması zamanı hansı qidalardan çəkinmək lazımdır?
Bu məqalə yalnız ümumi məlumatlandırma məqsədi daşıyır və peşəkar tibbi məsləhətin, diaqnozun və ya müalicənin əvəzi ola bilməz. Simptomlarınızla bağlı narahatlığınız varsa, mütləq həkim və ya müvafiq sahə üzrə mütəxəssislə əlaqə saxlayın.