Qaraciyərin xoşxassəli törəməsi qaraciyər toxumasında əmələ gələn, xərçəng olmayan və orqanizmin digər hissələrinə yayılmayan hüceyrə topludur.
Çox vaxt heç bir şikayət olmadan, başqa səbəbdən edilən ultrasəs, kompüter tomoqrafiyası (KT) və ya maqnit-rezonans tomoqrafiyası (MRT) zamanı təsadüfən aşkar olunur.
Müayinə cavabında “qaraciyərdə törəmə var” cümləsini oxumaq hər kəsi qorxudur və bu qorxu anlaşılandır. Amma yaxşı xəbər var: qaraciyərdə tapılan xoşxassəli törəmələrin böyük əksəriyyəti təhlükəsizdir və yalnız müşahidə tələb edir.
Qaraciyərin xoşxassəli törəməsi nədir?
Tibbdə “törəmə” və ya “şiş” qaraciyərdə normal toxumadan fərqlənən hər hansı bir ocağa deyilir. Bu ocaq xoşxassəli (bənign) və ya bədxassəli (xərçəng) ola bilər. Xoşxassəli törəmələr:
- yavaş böyüyür və ya illərlə ölçüsünü dəyişmir,
- ətraf toxumaları dağıtmır,
- başqa orqanlara metastaz vermir,
- əksər hallarda həyat üçün təhlükə yaratmır.
Hesabatlarda eyni vəziyyət “ocaq”, “lezyon”, “kütlə” və ya “formalaşma” kimi də yazıla bilər. Bu sözlər hələ xərçəng demək deyil. Törəmənin növünü dəqiqləşdirmək üçün əlavə müayinə lazımdır.
Qaraciyərin xoşxassəli törəmələrinin əsas növləri
1. Qaraciyər hemangiomu
Hemangioma qan damarlarından ibarət xoşxassəli yumaqdır. Ən çox rast gəlinən xoşxassəli qaraciyər törəməsidir. Tədqiqatlara görə əhalinin bir neçə faizində olur, qadınlarda və 30–50 yaş arasında daha çox görülür. Adətən kiçikdir (1–3 sm), şikayət yaratmır və ömür boyu dəyişmir. Xərçəngə çevrilmir.
2. Fokal nodulyar hiperplaziya (FNH)
Fokal nodulyar hiperplaziya qaraciyər hüceyrələrinin qan damarlarının qeyri-adi quruluşuna cavab olaraq, səliqəli düyün şəklində çoxalmasıdır. Daha çox 20–50 yaşlı qadınlarda tapılır. MRT-də xarakterik “mərkəzi ççapıq” görüntüsü verir. FNH xərçəngə çevrilmir və qanaxma riski çox aşağıdır.
3. Hepatosellulyar adenoma
Adenoma qaraciyər hüceyrələrindən əmələ gələn xoşxassəli şişdir. Digər növlərə nisbətən az rast gəlinir, lakin həkim nəzarətinin ən vacib olduğu növdür. Əsas risk faktorları bunlardır:
- uzun müddət doğuma qarşı (estrogen tərkibli) həblərin qəbulu,
- anabolik steroidlərin istifadəsi,
- piylənmə və metabolik sindrom,
- bəzi irsi mübadilə xəstəlikləri.
Böyük adenomalarda qanaxma, nadir hallarda isə bədxassəli çevrilmə riski var. Ona görə də bu növ digərlərindən fərqli yanaşma tələb edir.
4. Qaraciyər kistləri
Sadə kist maye ilə dolu, nazik divarlı kisədir. Tam dəqiq mənada şiş sayılmasa da, müayinələrdə “xoşxassəli törəmə” kimi qeyd olunur. Sadə kistlər geniş yayılıb və əksər hallarda müalicə tələb etmir.
Qaraciyərin xoşxassəli törəməsinin əlamətləri
Əksər xəstələrdə heç bir əlamət olmur. Qaraciyər toxumasında ağrı reseptorları yoxdur və kiçik törəmələr özünü hiss etdirmir. Törəmə böyüdükdə və ya qaraciyərin kapsulunu dartdıqda bunlar ola bilər:
- sağ qabırğaaltı nahiyədə küt ağrı və ya ağırlıq hissi (bu barədə qaraciyər ağrısı necə olur? məqaləmizdə ətraflı yazmışıq),
- tez doyma, qarında dolğunluq və ya şişkinlik,
- ürəkbulanma,
- nadir hallarda qarında əllə hiss olunan kütlə.
Təcili müraciət tələb edən vəziyyətlər: qəfil və şiddətli qarın ağrısı, başgicəllənmə, rəngin avazıması, ürək döyüntüsünün sürətlənməsi qanaxmanı göstərə bilər. Bu hallarda gözləmədən təcili yardıma müraciət edin.
Sarılıq, iştahsızlıq və səbəbsiz arıqlama xoşxassəli törəmələr üçün xarakterik deyil və mütləq araşdırılmalıdır. Digər xəbərdarlıq əlamətləri üçün qaraciyər xəstəliyinin 10 əsas əlaməti yazımıza baxa bilərsiniz.
Səbəbləri və risk faktorları
Hər növün səbəbi eyni deyil və bir çox hallarda dəqiq səbəb bilinmir:
- Hemangioma: əksər hallarda anadangəlmə damar inkişafı ilə əlaqələndirilir. Estrogen hormonu böyüməyə təsir edə bilər (məsələn, hamiləlikdə).
- FNH: qaraciyərdəki anormal damar quruluşuna cavab kimi yarandığı düşünülür.
- Adenoma: hormonal kontrasepsiya, anabolik steroidlər, piylənmə və bəzi irsi xəstəliklər risk yaradır. Qaraciyər yağlanması və artıq çəki olan şəxslərdə çəkinin nəzarəti də vacibdir.
- Kistlər: adətən anadangəlmədir və yaşla ölçüsü artıra bilər.
Qaraciyərin xoşxassəli törəməsinə necə diaqnoz qoyulur?
Diaqnostikanın əsas məqsədi törəmənin növünü müəyyənləşdirmək və bədxassəli olmadığını təsdiq etməkdir.
Ultrasəs müayinəsi
Ən əlçatan və ağrısız üsuldur. Törəməni tapır, ölçüsünü və kist olub-olmadığını göstərir. Çox vaxt ilk addım budur.
Kontrastlı KT və MRT
Növü dəqiqləşdirən əsas üsullardır. Damara kontrast maddə yeridilir və törəmənin qan dövranı mərhələləri izlənilir. Hemangioma, FNH və adenoma bu mərhələlərdə fərqli “iz” buraxır. MRT, xüsusən FNH və adenomanı ayırmaqda üstündür.
Laborator analizlər
Qanda qaraciyər fermentləri (ALT, AST, GGT, qələvi fosfataza) və bilirubin yoxlanılır. Bu göstəricilər qaraciyər analizləri məqaləmizdə izah olunub. Xoşxassəli törəmələrdə analizlər çox vaxt normal çıxır. Həkim bəzən alfa-fetoprotein (AFP) kimi şiş markerlərini də istəyir. Lakin normal AFP tək başına xərçəngi istisna etmir və nəticə mütləq təsvir müayinələri ilə birgə qiymətləndirilir.
Qaraciyərdə törəmə aşkar edilibsə, ölçüsü dəyişirsə, sağ qabırğaaltı ağrınız varsa, ya da hepatit və ya sirrozunuz mövcuddursa, gecikmədən qastroenteroloq-hepatoloqa müraciət edin. Qaraciyər və öd yollarının müayinəsi və müalicəsi ilə hepatoloq həkim məşğul olur. Qastroenteroloq-hepatoloq Dr. Nazlı Qasımova haqqında Haqqımda səhifəsindən məlumat ala bilərsiniz.
Tibbi qeyd: Bu məqalə yalnız məlumat xarakteri daşıyır və həkim müayinəsini, diaqnoz qoyulmasını və ya fərdi müalicəni əvəz etmir. Müayinə nəticələrinizi və şikayətlərinizi mütləq mütəxəssis həkimlə müzakirə edin. Özbaşına dərman qəbul etməyin və ya müalicəni dayandırmayın.