Qan azlığı hansı mədə-bağırsaq xəstəliklərində yaranır? Bu sualı çox vaxt analizlərində hemoqlobinin aşağı çıxdığını görən, amma səbəbini anlaya bilməyən insanlar verir.
Qan azlığı (tibbi adı anemiya) qanda oksigen daşıyan qırmızı qan hüceyrələrinin (eritrositlərin) və ya onların tərkibindəki hemoqlobin zülalının normadan az olması deməkdir.
Çox vaxt bu, ayrıca xəstəlik deyil, mədə-bağırsaq sistemində gizli qanaxmanın, qida maddələrinin udulmamasının və ya xroniki iltihabın siqnalıdır.
Qan azlığı hansı mədə-bağırsaq xəstəliklərində yaranır?
1. Mədə və onikibarmaq bağırsaq yarası
Mədə yarası qan azlığının ən məşhur səbəblərindəndir. Yara damar yaxınlığında yerləşəndə yavaş-yavaş qanaxma olur. Bu qanaxma gündəlik cüzi olsa da, aylar ərzində dəmir ehtiyatlarını tükədir.
Yaranın əsas səbəbləri Helicobacter pylori bakteriyası və ağrıkəsici dərmanların (aspirin, ibuprofen, diklofenak və s.) nəzarətsiz qəbuludur.
Yara daha ciddi qanaxdıqda qara, yapışqan, qatran kimi nəcis (melena) və ya qan qusma görünə bilər. Bu, təcili tibbi yardım tələb edən haldır.
2. Qastrit və Helicobacter pylori infeksiyası
Mədə selikli qişasının eroziv iltihabı (eroziv qastrit) kiçik qanaxmalara səbəb ola bilər. Bundan başqa, qanaxma olmadan da dəmirin sorulmasını azaldır və bəzi insanlarda səbəbi izah olunmayan dəmir çatışmazlığı anemiyasının arxasında dayanır. Bakteriya müalicə olunduqda dəmir göstəriciləri çox vaxt yaxşılaşır.
3. Çölyak xəstəliyi
Çölyak xəstəliyində qlüten (buğda, arpa, çovdar zülalı) nazik bağırsağın selikli qişasını zədələyir. Zədələnmiş bağırsaq dəmiri, fol turşusunu və B12-ni yaxşı sorub qəbul edə bilmir.
Çölyak xəstələrinin bir qismində ishal və ya şişkinlik olmur, yeganə əlamət müalicəyə cavab verməyən dəmir çatışmazlığı anemiyası ola bilər. Buna görə səbəbi aydın olmayan qan azlığında çölyak xəstəliyi də yoxlanılır.
4. İltihabi bağırsaq xəstəlikləri (Kron xəstəliyi, xoralı kolit)
İltihabi bağırsaq xəstəliklərində qan azlığı çox yayılmışdır və bir neçə mexanizmlə yaranır: bağırsaq selikli qişasındakı yaralardan qanaxma, iltihab nəticəsində dəmirdən istifadənin pozulması, qidalanmanın zəifləməsi.
Kron xəstəliyi qalça bağırsağına təsir edəndə və ya bu hissə əməliyyatla götürüləndə B12 çatışmazlığı da əlavə olunur. Qanlı ishal, qarın ağrısı və arıqlama olan xəstələrdə bu xəstəliklər mütləq araşdırılmalıdır.
5. Qaraciyər sirrozu və qida borusunun varikoz damarları
Qaraciyər sirrozunda qaraciyərdən keçən qan axını çətinləşir, nəticədə qida borusu və mədədə şişmiş damarlar (varikoz) yarana bilər. Bu damarlar çox təhlükəli qanaxma mənbəyidir.
Bundan əlavə, sirrozda dalağın böyüməsi qan hüceyrələrinin çox hissəsinin orada tutulub parçalanmasına, spirtli içki və qidalanma pozuntusu isə fol turşusu çatışmazlığına gətirib çıxara bilər.
Beləliklə, qaraciyər xəstəliyi olan insanlarda qan azlığı bir neçə səbəbdən birdən yarana bilər.
6. Hemoroid, bağırsaq poliplərı və yoğun bağırsaq xərçəngi
Hemoroid (babasil) qan azlığının tez-tez rast gəlinən səbəbidir, amma “sadəcə hemoroiddir” deyib qalmaq düzgün deyil. Yoğun bağırsaqdakı poliplər və xərçəng şişləri, xüsusilə bağırsağın sağ tərəfində, gözlə görünməyən gizli qanaxma verə bilər və uzun müddət qan azlığından başqa heç bir əlamət olmaya bilər.
Bu səbəbdən yaşlı insanlarda, kişilərdə və menopauzadan sonrakı qadınlarda dəmir çatışmazlığı anemiyası aşkar edildikdə yoğun bağırsaq mütləq yoxlanılmalıdır.
Bunu xəbərdarlıq kimi qəbul etmək lazımdır, panika üçün səbəb deyil: qan azlığı olan insanların çoxunda səbəb xoşxassəli xəstəlik çıxır, amma onu yalnız müayinə göstərə bilər.
8. Mədə-bağırsaq əməliyyatlarından sonrakı vəziyyətlər
Mədənin kiçildilməsi (bariatrik əməliyyatlar), mədənin və ya bağırsağın bir hissəsinin götürülməsi dəmirin və B12-nin sorulduğu hissələri dövrədən çıxara bilər. Belə xəstələr əməliyyatdan sonra müntəzəm qan analizi və lazım gələndə əlavə vitamin-mineral qəbulu ilə izlənməlidir.
Hansı əlamətlər təcili müraciət tələb edir?
Aşağıdakılardan biri varsa, gözləməyin və dərhal həkimə və ya təcili yardıma müraciət edin:
- Qara, qatran kimi yapışqan və xoşagəlməz iyli nəcis
- Nəcisdə parlaq qırmızı qan
- Qan və ya “kofe törpüsünə” bənzər kütlə qusma
- Qəfil güclü zəiflik, huşun itməsi, sürətli ürək döyüntüsü
- Şiddətli qarın ağrısı
Diaqnostika: səbəb necə tapılır?
Qan azlığının müalicəsində əsas prinsip belədir: əvvəlcə qan azlığının növü, sonra onun mədə-bağırsaqdakı səbəbi müəyyən edilir. Bunun üçün həkim bir neçə addım təyin edə bilər:
Laborator müayinələr:
- Ümumi qan analizi (hemoqlobin, eritrositlərin ölçüsü və sayı). Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının meyarlarına görə hemoqlobin kişilərdə 13 q/dl-dən (130 q/l), qeyri-hamilə qadınlarda 12 q/dl-dən (120 q/l) aşağı olduqda anemiya hesab olunur.
- Ferritin, serum dəmiri və transferrin doyma faizi (dəmir ehtiyatını göstərir)
- B12 vitamini və fol turşusu səviyyəsi
- Çölyak xəstəliyi üçün qan testləri
- H. pylori testi (nəcis antigeni və ya nəfəs testi)
- İltihab göstəriciləri (CRP) və qaraciyər analizləri
- Nəcisdə gizli qan testi
Endoskopik müayinələr:
- Qastroskopiya: nazik kamera ilə qida borusu, mədə və onikibarmaq bağırsağın baxışı, lazım gəldikdə biopsiya (toxuma nümunəsi)
- Kolonoskopiya: yoğun bağırsağın endoskopik müayinəsi, polipləri eyni anda götürmək mümkündür
- Kapsul endoskopiyası: hər iki müayinədə səbəb tapılmadıqda nazik bağırsağın baxışı
- Qarın boşluğunun ultrasəs və ya digər görüntüləmə müayinələri
Qastroenteroloqa nə zaman müraciət etməli?
Aşağıdakı hallarda qastroenteroloqa müraciət etmək məsləhətdir:
- Qan azlığınız aşkar edilib, səbəbi bilinmir
- Dəmir həbləri qəbul etdiyiniz halda hemoqlobin qalxmır və ya tez-tez yenidən düşür
- Qan azlığı ilə yanaşı qarın ağrısı, nəcis rəngində dəyişiklik, uzunmüddətli ishal və ya qəbizlik, səbəbsiz arıqlama var
- Ailənizdə yoğun bağırsaq xərçəngi, çölyak xəstəliyi və ya iltihabi bağırsaq xəstəliyi olub
- Yaşınız 40-dan yuxarıdır və bağırsaq müayinəsindən heç vaxt keçməmisiniz
Bu məqalə yalnız məlumatlandırma məqsədi daşıyır və həkim konsultasiyasını əvəz etmir. Qan azlığının səbəbi hər insanda fərqli ola bilər. Dərman qəbul etməzdən və ya müalicəyə başlamazdan əvvəl mütləq həkimlə məsləhətləşin.