Bu gün mən qaraciyər yağlanmasının çox önəmli səbəbi olan insulin dirəncindən danışmaq istəyirəm. Pasiyentlərdə bu analizi yoxlayanda deyirlər: “Doktor, mən bunu dəfələrlə yoxlatmışam, məndə şəkər yoxdur”. Bu zaman istəyirəm ki, onlara sadə dildə izah edim.
Deyirəm: “Baxın, otaqda dörd nəfərik. Hamımız qan şəkərimizi yoxlatmışıq və hamıda aşağıdır”. Tutaq ki, 5 və ya 5.5-dir. Yəni normaldır. Deyirlər ki, sizin şəkəriniz yoxdur.
Lakin insulin dirənci zamanı biz həm də bu şəkəri normaya salan insulinə baxırıq və görürük ki, fərqli insanlarda insulinin miqdarı fərqlidir. İnsulinin miqdarı harada yüksəkdirsə, deməli o insanlarda insulin dirənci var.
Və siz də öz insulin dirəncinizi yoxlaya bilərsiniz. Aclıq qan şəkəri və insulin analizi verin. Aclıq qan şəkərini insulinə vurub 405-ə bölürük. Bu zaman aldığımız rəqəm insulin dirəncinin, yəni HOMA-IR-in göstəricisidir.
İnsulin dirənci 2.5-dən aşağı olmalıdır. Əgər 2.5-dən yüksəkdirsə, deməli sizdə dirənc var və həkimə müraciət etməyin tam vaxtıdır.
İnsulin dirəncinin səbəbləri
İnsulin dirənci, bədən hüceyrələrinin mədəaltı vəzi tərəfindən istehsal olunan insulin hormonuna qarşı düzgün reaksiya verməməsi vəziyyətidir. Normalda insulin, qandakı qlükozanın (şəkərin) hüceyrələrə daxil olaraq enerji təmin etməsinə kömək edir. Dirənç yarananda isə hüceyrələr qlükozanı effektiv şəkildə mənimsəyə bilmir.
Nəticədə mədəaltı vəzi daha çox insulin ifraz etməyə başlayır ki, qan şəkərini normal səviyyədə saxlasın. Bu proses uzun müddət davam etdikdə, mədəaltı vəzi yorulur və artıq kifayət qədər insulin istehsal edə bilmir. Bu da qan şəkərinin yüksəlməsinə səbəb olur.
İnsulin dirəncinin yaranmasına təsir edən bir sıra əsas səbəb və risk faktorları mövcuddur:
Artıq Çəki və Piylənmə: Xüsusilə qarın bölgəsində toplanan visseral yağlar, insulin dirəncini artıran iltihabi maddələr ifraz edir. Bədən kütlə indeksinin (BKİ) yüksək olması ən əsas risk faktorlarından biridir.
Hərəkətsiz Həyat Tərzi: Fiziki aktivliyin az olması hüceyrələrin insulinə həssaslığını azaldır. Mütəmadi idman isə bu həssaslığı artıraraq qlükozanın istifadəsini yaxşılaşdırır.
Qeyri-sağlam Qidalanma: Yüksək karbohidratlı, şəkərli və emal olunmuş qidaların həddindən artıq istehlakı qan şəkərini və insulin səviyyələrini daima yüksək saxlayaraq dirəncə səbəb olur.
Genetik Meyillilik: Ailəsində tip 2 şəkərli diabet, piylənmə və ya insulin dirənci olan şəxslərdə bu vəziyyətin yaranma riski daha yüksəkdir.
Bəzi Tibbi Vəziyyətlər: Polikistik Yumurtalıqlar Sindromu (PCOS), yüksək qan təzyiqi (hipertoniya), yüksək xolesterin və trigliseridlər, qaraciyərin piylənməsi kimi hallar insulin dirənci ilə sıx əlaqəlidir.
Yaş Faktoru: Yaş artdıqca insulin dirəncinin yaranma riski də artır.
Yuxu Pozğunluqları: Xroniki yuxusuzluq və ya yuxu apnesi kimi problemlər hormon balansını pozaraq insulinə həssaslığı azalda bilər.
Xroniki Stress: Davamlı stress kortizol hormonunun səviyyəsini artırır ki, bu da qan şəkərini yüksəldərək insulin dirəncini tətikləyir.
Diaqnoz: İnsulin dirənci necə təyin olunur?
İnsulin dirəncini yalnız simptomlara əsasən təyin etmək mümkün deyil. Dəqiq diaqnoz üçün həkim müayinəsi və bir sıra laborator analizlər tələb olunur. Həkiminiz risk faktorlarınızı və şikayətlərinizi dinlədikdən sonra aşağıdakı testləri təyin edə bilər:
Aclıq Qan Şəkəri (Fasting Plasma Glucose): 8-12 saatlıq aclıqdan sonra qan şəkərinin ölçülməsidir. Normalda bu göstərici 100 mg/dL-dən aşağı olmalıdır. 100-125 mg/dL arası prediabet, 126 mg/dL və yuxarısı isə diabet göstəricisi hesab olunur.
Aclıq İnsulin Səviyyəsi: Qanda insulin səviyyəsinin ölçülməsi dirəncin olub-olmadığını göstərən vacib analizdir. Yüksək insulin səviyyəsi, bədənin qan şəkərini normal saxlamaq üçün normadan artıq çalışdığının göstəricisidir.
HOMA-IR İndeksi (Homeostatic Model Assessment for Insulin Resistance): Bu, aclıq qan şəkəri və aclıq insulin səviyyələri əsasında hesablanan bir indeksdir. İnsulin dirəncinin dərəcəsini qiymətləndirmək üçün ən çox istifadə olunan və etibarlı üsullardan biridir.
Qlikirozlaşmış Hemoqlobin (HbA1c): Son 2-3 ay ərzindəki orta qan şəkəri səviyyənizi göstərir. Bu test daha çox prediabet və diabetin diaqnostikası üçün istifadə olunur.
Oral Qlükoza Tolerantlıq Testi (OGTT): Bu testdə əvvəlcə aclıq qan şəkəri ölçülür, sonra xəstəyə müəyyən miqdarda şəkərli məhlul içirilir və 2 saat sonra qan şəkəri təkrar yoxlanılır. Bu, bədənin qlükozanı necə idarə etdiyini göstərir.
Tez-tez verilən suallar (FAQ)
Sual: Arıq insanlarda da insulin dirənci ola bilərmi? Cavab: Bəli. İnsulin dirənci yalnız artıq çəkili insanlara məxsus deyil. Genetik faktorlar, qeyri-sağlam qidalanma (yüksək şəkərli qidalar) və hərəkətsizlik normal çəkili insanlarda da, xüsusilə daxili orqanların ətrafında toplanan visseral yağlanma səbəbindən insulin dirəncinə yol aça bilər.
Sual: İnsulin dirəncini təbii yollarla tam müalicə etmək mümkündürmü? Cavab: Bəli, əksər hallarda mümkündür. “Təbii yollar” dedikdə, ilk növbədə pəhriz, idman və çəki nəzarəti kimi həyat tərzi dəyişiklikləri nəzərdə tutulur. Bu dəyişikliklər insulin həssaslığını bərpa etməyin ən effektiv və fundamental üsuludur.
Sual: İnsulin dirənci diaqnozu qoyulubsa, mütləq şəkərli diabet olacağammı? Cavab: Xeyr, mütləq deyil. İnsulin dirənci bir xəbərdarlıq siqnalıdır. Bu, şəkərli diabetə doğru gedən yolda olduğunuzu göstərir, lakin bu yolu dəyişmək sizin əlinizdədir. Vaxtında həyat tərzinizə etdiyiniz düzgün müdaxilələr diabetin inkişafının qarşısını ala və ya illərlə gecikdirə bilər.
Sual: Hansı qidalar insulin dirəncini azaltmağa xüsusilə kömək edir? Cavab: Liflə zəngin tərəvəzlər (brokoli, ispanaq), paxlalılar (mərcimək, noxud), tam taxıllar (yulaf, qəhvəyi düyü), sağlam yağ mənbələri (avokado, zeytun yağı, qoz), giləmeyvələr və Omeqa-3 ilə zəngin balıqlar (qızılbalıq) insulin həssaslığını artırmağa kömək edən super qidalardır.
Sual: İnsulin dirənci üçün HOMA-IR testi nədir və nə üçün lazımdır? Cavab: HOMA-IR, aclıq qan şəkəri və aclıq insulin səviyyələrinizə əsaslanaraq insulin dirəncinizin səviyyəsini rəqəmsal olaraq qiymətləndirən bir hesablamadır. Bu test, dirəncin nə dərəcədə olduğunu erkən mərhələdə aşkarlamağa və müalicənin effektivliyini izləməyə kömək edən çox faydalı bir vasitədir.
Səhifənin məzmunu yalnız məlumat məqsədi daşıyır. Diaqnoz və müalicə üçün mütləq həkiminizlə məsləhətləşin.