Laktoza qarşı dözümsüzlük süd və süd məhsulları qəbul etdikdən sonra qarında köp, qazlanma, ishal və narahatlıq yaşayan insanlarda tez-tez rast gəlinən, lakin çox vaxt düzgün başa düşülməyən bir vəziyyətdir.
Əgər siz də bir stəkan süd içdikdən və ya pendir yediyiniz zaman qarında ağrı, köp və ya tez-tez tualetə getmə ehtiyacı hiss edirsinizsə, bu yazı məhz sizin üçündür.
Aşağıda bu vəziyyətin nə olduğunu, hansı simptomlarla özünü büruzə verdiyini, səbəblərini, necə diaqnoz qoyulduğunu və hansı müalicə yollarının mövcud olduğunu ətraflı şəkildə izah edəcəyik.
Laktoza qarşı dözümsüzlük nədir?
Laktoza — südün və süd məhsullarının tərkibində olan təbii şəkərdir. Onun həzm olunması üçün orqanizmimiz laktaza adlanan xüsusi ferment istehsal edir.
Bu ferment nazik bağırsağın daxili səthini örtən hüceyrələr tərəfindən ifraz olunur və laktozanı iki sadə şəkərə — qlükoza və qalaktozaya — parçalayaraq qana sorulmasını təmin edir.
Laktoza qarşı dözümsüzlük zamanı orqanizm kifayət qədər laktaza fermenti istehsal etmir. Nəticədə həzm olunmamış laktoza nazik bağırsaqdan keçərək yoğun bağırsağa çatır.
Orada bağırsaq bakteriyaları onu fermentasiya edir, bu proses zamanı qazlar (hidrogen, bəzən metan) və müəyyən miqdarda maye yaranır. Məhz bu proses köp, qazlanma və ishal kimi əlamətlərin yaranmasına səbəb olur.
Vacib məqam: laktoza qarşı dözümsüzlük allergiya deyil, həzm sistemi ilə bağlı problemdir. Bu, aşağıda ayrıca bölmədə izah edəcəyimiz süd zülalına allergiyadan fərqli bir vəziyyətdir.
Simptomları nələrdir?
Simptomlar adətən laktoza tərkibli qida qəbulundan 30 dəqiqə – 2 saat sonra ortaya çıxır. Onların şiddəti qəbul edilən laktoza miqdarından və orqanizmdəki laktaza çatışmazlığının dərəcəsindən asılıdır.
Ən çox rast gəlinən əlamətlər bunlardır:
- Qarında köp və gərginlik hissi
- Artan qazlanma
- Qarında spazm və ya ağrı
- Maye və ya yumşaq nəcislə müşayiət olunan ishal
- Ürəkbulanma, bəzən qusma
- Bağırsaqda hoppanma səsləri (qurultu)
Bəzi insanlar südün az miqdarını (məsələn, çayına qatılan bir qaşıq süd) heç bir problem yaşamadan qəbul edə bilir, halbuki bir stəkan süd ciddi narahatlıq yarada bilər. Bu fərdi tolerantlıq həddi hər kəs üçün fərqlidir.
Laktoza qarşı dözümsüzlüyün səbəbləri
Birincili (Primer) Laktoza Dözümsüzlüyü
Ən geniş yayılmış formadır. Doğulduqda körpələrin əksəriyyəti laktazanı normal səviyyədə istehsal edir, çünki ana südü onların əsas qida mənbəyidir. Lakin bir çox insanda yaş artdıqca — adətən yeniyetməlik və ya erkən yetkinlik dövründə — genetik olaraq proqramlaşdırılmış şəkildə laktaza istehsalı tədricən azalır. Bu, xəstəlik deyil, bağırsaq fiziologiyasının təbii bir dəyişikliyidir və dünya əhalisinin böyük hissəsində müşahidə olunur.
İkincili (Sekundar) Laktoza Dözümsüzlüyü
Nazik bağırsağın selikli qişasının zədələnməsi nəticəsində müvəqqəti olaraq inkişaf edir. Buna səbəb ola biləcək vəziyyətlərə aşağıdakılar daxildir:
- Kəskin bağırsaq infeksiyaları (məsələn, rotavirus qastroenteriti)
- Çöliakiya (qluten enteropatiyası)
- Krohn xəstəliyi və digər iltihabi bağırsaq xəstəlikləri
- Kimyaterapiya və ya bağırsağa təsir edən müəyyən dərmanlar
- Bağırsaq cərrahiyyəsi
Bu formada, əsas xəstəlik müalicə olunduqdan sonra laktaza fəaliyyəti çox vaxt tədricən bərpa olunur.
Anadangəlmə (Konjenital) Laktoza Dözümsüzlüyü
Çox nadir rast gəlinən, genetik yolla ötürülən bir formadır. Körpə doğulduğu andan etibarən laktazanı demək olar ki, heç istehsal edə bilmir və ana südü daxil olmaqla istənilən laktoza mənbəyinə qarşı ciddi reaksiya verir. Bu hallarda dərhal laktozasız süd qarışığına keçilməsi zəruridir.
İnkişafla Bağlı Laktoza Dözümsüzlüyü
Vaxtından əvvəl (erkən doğulmuş) körpələrdə rast gəlinir, çünki laktaza istehsalı hamiləliyin son üç ayında daha intensiv artır. Bu tip dözümsüzlük müvəqqətidir və körpə böyüdükcə adətən öz-özünə aradan qalxır.
Laktoza qarşı dözümsüzlük ilə süd zülalına allergiya arasındaki fərq
Bu iki vəziyyət tez-tez qarışdırılsa da, tamamilə fərqli mexanizmlərə malikdir:
- Laktoza dözümsüzlüyü — həzm sistemi problemidir, fermentin çatışmazlığı ilə bağlıdır, immun sistem iştirak etmir.
- Süd zülalına allergiya — immun sistemin süddəki zülallara (kazein və ya zərdab zülalı) qarşı həddindən artıq reaksiyasıdır. Bu, dəri səpgiləri, qaşınma, şişkinlik, tənəffüs çətinliyi, hətta nadir hallarda anafilaksiya kimi daha ciddi və potensial təhlükəli simptomlarla müşayiət oluna bilər.
Əgər simptomlarınız yalnız həzm sistemi ilə məhdudlaşmırsa (məsələn, dəri reaksiyaları və ya nəfəs darlığı da müşahidə olunursa), mütləq həkimə müraciət edərək dəqiq diaqnoz qoydurmalısınız.
Diaqnostika necə aparılır?
Dəqiq diaqnoz qoymaq üçün qastroenteroloq bir neçə müayinə üsulundan istifadə edə bilər:
Hidrogen Nəfəs Testi
Ən çox istifadə olunan üsuldur. Xəstə laktoza məhlulu içir, ardından müəyyən vaxt aralıqlarında nəfəsindəki hidrogen qazının miqdarı ölçülür. Həzm olunmamış laktoza yoğun bağırsaqda fermentasiya olunduqda hidrogen qazı yaranır və bu, qan dövranı vasitəsilə ağciyərlərə çatıb nəfəslə xaric olunur. Yüksək hidrogen səviyyəsi laktoza malabsorbsiyasını göstərir.
Laktoza Tolerantlıq Qan Testi
Laktoza qəbulundan sonra qandakı qlükoza səviyyəsi ölçülür. Əgər qlükoza səviyyəsi gözlənildiyi kimi yüksəlmirsə, bu, laktozanın düzgün həzm olunmadığına işarə edir.
Nəcisdə Turşuluq Testi
Xüsusilə körpələrdə və kiçik yaşlı uşaqlarda istifadə olunur. Həzm olunmamış laktoza bağırsaqda süd turşusuna çevrildiyi üçün nəcisin turşuluq səviyyəsi (pH) yoxlanılır.
Genetik Test
Laktaza istehsalı ilə əlaqəli genetik variantları müəyyən etmək üçün istifadə oluna bilər, xüsusilə birincili laktoza dözümsüzlüyünün irsi olub-olmadığını aydınlaşdırmaq məqsədilə.
Eliminasiya (Çıxarma) Pəhrizi
Bəzən həkim 2-4 həftə ərzində laktozanı pəhrizdən tamamilə çıxarmağı, sonra isə tədricən geri qaytararaq simptomların necə dəyişdiyini izləməyi tövsiyə edə bilər.
Müalicə üsulları
Birincili laktoza dözümsüzlüyünün “müalicəsi” əslində simptomların idarə olunmasına yönəlib, çünki bu, xəstəlik deyil, orqanizmin fiziologiyasının bir hissəsidir. Aşağıdakı yanaşmalar çox vaxt kifayət qədər effektiv olur:
Qidalanmanın Tənzimlənməsi
Laktozanı tamamilə pəhrizdən çıxarmaq əksər insanlar üçün zəruri deyil. Bunun əvəzinə, fərdi tolerantlıq həddini tapmaq və südü, süd məhsullarını kiçik porsiyalarda, digər qidalarla birlikdə qəbul etmək daha praktik yanaşmadır.
Laktaza Fermenti Əlavələri
Aptek şəbəkəsində satılan laktaza fermenti tablet və ya damcı formasında süd məhsulu qəbulundan qısa müddət əvvəl qəbul edilə bilər. Bu, orqanizmə çatışmayan fermenti xaricdən təmin edərək laktozanın həzmini asanlaşdırır.
Laktozasız və ya Az Laktozalı Məhsullar
Bazarda laktozası xüsusi olaraq parçalanmış süd və süd məhsulları geniş şəkildə mövcuddur. Bundan əlavə, sərt və uzun müddət yetişdirilmiş pendirlər (məsələn, parmezan), habelə təbii qatıq tərkibindəki canlı bakteriya kulturaları sayəsində, adətən adi süddən daha yaxşı tolerasiya olunur.
Kalsium və D Vitamini Təminatı
Süd məhsullarından uzun müddət qaçınmaq sümük sağlamlığı üçün vacib olan kalsium və D vitamini çatışmazlığı riskini artıra bilər. Bu səbəbdən yaşıl yarpaqlı tərəvəzlər, badam, bəzi balıq növləri, zənginləşdirilmiş qidalar və zərurət olduqda həkimin tövsiyəsi ilə əlavə preparatlar vasitəsilə bu maddələrin qəbulu təmin edilməlidir.
Probiotiklər
Bəzi tədqiqatlar müəyyən probiotik ştammların bağırsaq mikroflorasını dəstəkləyərək laktoza tolerantlığının yaxşılaşmasına kömək edə biləcəyini göstərir, baxmayaraq ki, bu sahədə əlavə tədqiqatlara ehtiyac var.
İkincili laktoza dözümsüzlüyündə əsas diqqət altda yatan xəstəliyin (məsələn, çöliakiya və ya bağırsaq infeksiyasının) müalicəsinə yönəldilir — bu problem aradan qalxdıqca laktaza fəaliyyəti tədricən özü də bərpa olunur. Anadangəlmə formada isə lazımi laktozasız süd qarışığına keçid ömür boyu davam etdirilməlidir.
Gündəlik həyatda nələrə diqqət etməli?
- Qida məhsullarının etiketlərini diqqətlə oxuyun — laktoza çörək, kolbasa məhsulları, hazır souslar, bəzi dərmanlar kimi gözlənilməz məhsullarda da gizlənə bilər.
- Süd məhsullarını gün ərzində kiçik dozalarda, tək qəbul etmək əvəzinə paylaşdırılmış şəkildə istehlak edin.
- Süd və süd məhsullarını ac qarına deyil, digər qidalarla birlikdə qəbul edin — bu, simptomların şiddətini azalda bilər.
- Simptom gündəliyi aparmaq hansı qida və miqdarların sizdə problem yaratdığını müəyyən etməyə kömək edə bilər.
Tez-tez verilən suallar
Laktoza qarşı dözümsüzlük irsi xəstəlikdirmi?
Uşaq laktoza dözümsüzlüyü ilə doğula bilərmi?
Laktoza dözümsüzlüyü öz-özünə keçə bilərmi?
Qatıq və pendir laktoza dözümsüzlüyü olanlar üçün təhlükəsizdirmi?
Bu məqalə yalnız məlumatlandırma məqsədi daşıyır və peşəkar tibbi məsləhətin, diaqnozun və ya müalicənin yerini tuta bilməz. Simptomlarınızla bağlı narahatlığınız varsa, mütləq ixtisaslaşmış həkimə müraciət edin.