Mədəaltı vəz (pankreas) insan orqanizmində həm həzm sisteminin, həm də hormonal tənzimləmənin əsas iştirakçılarından biridir. Adından da göründüyü kimi, bu vəz qarın boşluğunda, mədənin arxa hissəsində, onikibarmaq bağırsağa bitişik şəkildə yerləşir.
Uzunluğu təxminən 15-20 santimetr olan bu orqan görünüşcə kiçik olsa da, orqanizmin normal fəaliyyəti üçün həyati əhəmiyyət daşıyır.
Mədəaltı vəz xəstəliklərinin əlamətləri nələrdir?
Mədəaltı vəzin işində problem yarandıqda orqanizm müxtəlif siqnallar verir.
Ən çox rast gəlinən əlamətlərə aşağıdakılar daxildir:
- Qarının yuxarı hissəsində ağrı — xüsusilə göbəkdən yuxarıda, mədə nahiyəsində hiss olunan ağrı
- Ürəkbulanma və qusma — xüsusilə yağlı qida qəbulundan sonra güclənən
- İştahsızlıq və çəki itkisi — uzunmüddətli problemlərdə tez-tez müşahidə olunur
- Yağlı, iyli və işıqlı rəngli nəcis — fermentlərin çatışmazlığından qidaların tam həzm olunmaması nəticəsində
- Şişkinlik və qazlanma — həzm prosesinin pozulması ilə əlaqədar
- Ümumi halsızlıq və yorğunluq
- Şəkərli diabetin əlamətləri — çox susamaq, tez-tez sidiyə getmək, görmə pozğunluğu (endokrin funksiya pozulduqda)
- Dərinin və gözlərin saralması (sarılıq) — mədəaltı vəzin baş hissəsindəki problemlər öd axarını sıxdıqda ortaya çıxa bilər
Bu əlamətlərin bir neçəsinin eyni vaxtda müşahidə olunması, xüsusilə ağrı ilə müşayiət olunduqda, mütləq qastroenteroloq həkimə müraciət üçün əsas olmalıdır. Erkən diaqnostika ağır ağırlaşmaların qarşısını almaqda böyük rol oynayır.
Mədəaltı vəzi ağrısı necə olur?
Xəstələrin ən çox verdiyi suallardan biri məhz mədəaltı vəzi ağrısının necə hiss olunmasıdır.
Bu ağrının özünəməxsus xüsusiyyətləri var ki, onu digər qarın ağrılarından fərqləndirməyə kömək edir:
Ağrının yeri: Ağrı adətən qarının yuxarı-orta hissəsində, mədə nahiyəsində başlayır. Xarakterik xüsusiyyət ondan ibarətdir ki, ağrı çox vaxt kəmərəbənzər şəkildə arxaya, belə doğru yayılır.
Ağrının xarakteri: Kəskin pankreatit zamanı ağrı qəflətən başlayır, kəskin, dəlici və davamlı olur. Xroniki pankreatitdə isə ağrı daha çox küt, sızıldayıcı xarakter daşıyır və dövri olaraq güclənib zəifləyə bilər.
Ağrını gücləndirən amillər: Yağlı, ağır qidaların qəbulu, alkoqol istifadəsi və çox yemək ağrını əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirir. Bu səbəbdən xəstələr çox zaman yeməkdən sonra 15-30 dəqiqə ərzində ağrının artdığını qeyd edirlər.
Vəziyyəti yüngülləşdirən amillər: Bəzi xəstələr bədəni önə əyərək və ya oturub dizlərini qarnına çəkərək ağrının bir qədər azaldığını bildirirlər. Bu, mədəaltı vəzin yerləşməsi ilə əlaqədardır — bu vəziyyətdə vəz üzərindəki təzyiq azalır.
Əgər ağrı çox güclüdürsə, qusma, hərarət yüksəlməsi və ya ürək döyüntülərinin sürətlənməsi ilə müşayiət olunursa, bu, təcili tibbi yardım tələb edən vəziyyət ola bilər və gecikmədən xəstəxanaya müraciət etmək lazımdır.
Mədəaltı vəzin soyuqlaması
Xalq arasında “mədəaltı vəzin soyuqlaması” ifadəsi tez-tez istifadə olunur və adətən vəzin soyuqdəymə, üşütmə və ya soyuq havaya məruz qalma nəticəsində iltihablaşdığı düşünülür. Lakin tibbi baxımdan bunu bir qədər aydınlaşdırmaq vacibdir.
Əslində mədəaltı vəzin iltihablanması (pankreatit) soyuqdan deyil, əsasən aşağıdakı səbəblərdən yaranır:
- Ödqovucu daşları (öd kisəsindəki daşların mədəaltı vəzin axarını tutması)
- Həddindən artıq alkoqol istifadəsi
- Qanda yağların (triqliseridlərin) yüksək səviyyəsi
- Bəzi dərmanların yan təsiri
- Qarın nahiyəsinə alınan travmalar
- Genetik amillər və nadir hallarda infeksiyalar
Xalq arasında yaranan “soyuqlama” ifadəsi çox güman ki, soyuq havada və ya soyuq içəcəklərdən sonra yaranan qarın ağrısının pankreatit əlamətləri ilə qarışdırılmasından qaynaqlanır.
Soyuq qida və içəcəklər həzm sistemini müvəqqəti olaraq qıcıqlandıra bilər, lakin bu, mədəaltı vəzin əsl iltihablanmasının səbəbi deyil.
Əgər qarın ağrısı, xüsusilə yuxarıda təsvir olunan xarakterik əlamətlərlə müşayiət olunursa, bunu sadəcə “soyuqlama” kimi qəbul edib müalicəni gecikdirmək təhlükəli ola bilər. Belə hallarda mütləq mütəxəssis həkimə müraciət edilməlidir.
Mədəaltı vəzi müalicəsi
Mədəaltı vəz xəstəliklərinin müalicəsi səbəbdən və xəstəliyin ağırlıq dərəcəsindən asılıdır. Yüngül hallarda pəhriz, mayeqəbulu və ağrıkəsicilərlə müalicə kifayət edə bilər.
Ağır hallarda isə xəstəxanada müşahidə, damar yolu ilə maye və qidalanma, bəzən isə cərrahi müdaxilə tələb oluna bilər. Xroniki hallarda ferment əvəzedici preparatlar və diabet yarandıqda insulin terapiyası tətbiq olunur.
Tez-tez verilən suallar
1. Mədəaltı vəzi ağrısı hansı simptomlarla qarışdırıla bilər?
Mədəaltı vəz ağrısı çox zaman qastrit, mədə xorası və ya öd kisəsi daşları ilə səhv salınır, çünki ağrının yeri oxşardır. Fərq ondadır ki, mədəaltı vəz ağrısı adətən belə doğru yayılır və yağlı qidadan sonra kəskin şəkildə güclənir.
2. Mədəaltı vəzin işini yaxşılaşdırmaq üçün nə yemək lazımdır?
Yağsız zülal mənbələri (toyuq döşü, balıq), tam dənli məhsullar, tərəvəz və meyvələr tövsiyə olunur. Yağlı, qızardılmış və çox şirin qidalardan, habelə alkoqoldan uzaq durmaq vacibdir.
3. Mədəaltı vəz xərçəngi ilk mərhələdə əlamət verirmi?
Təəssüf ki, mədəaltı vəz xərçəngi ilkin mərhələdə çox vaxt spesifik əlamət vermir, bu da erkən diaqnostikanı çətinləşdirir. Səbəbsiz çəki itkisi, arxaya yayılan davamlı ağrı və sarılıq diqqət edilməli əlamətlərdir.
4. Uşaqlarda mədəaltı vəz problemləri ola bilərmi?
Bəli, uşaqlarda da pankreatit və digər mədəaltı vəz problemləri müşahidə oluna bilər, adətən genetik səbəblər, travma və ya bəzi infeksiyalar nəticəsində. Uşaqda davamlı qarın ağrısı olduqda pediatr həkimə müraciət tövsiyə olunur.
5. Mədəaltı vəz problemi olan xəstə alkoqol qəbul edə bilərmi?
Xeyr, mədəaltı vəz problemi (xüsusilə pankreatit) diaqnozu olan xəstələrə alkoqol tam qadağandır, çünki alkoqol vəzin iltihablanmasını gücləndirir və ağırlaşmalara səbəb ola bilər.
Bu məqalə yalnız məlumatlandırıcı xarakter daşıyır və tibbi məsləhətin əvəzini tuta bilməz. Hər zaman öz həkiminizin tövsiyəsinə əməl edin.