Hepatoloq həkim, qaraciyər, öd yolları, öd kisəsi və mədəaltı vəzi xəstəliklərinin diaqnostikası, müalicəsi və profilaktikası ilə məşğul olan dar ixtisaslı mütəxəssisdir.
Bu məqalədə hepatoloqun fəaliyyət sahəsi, qaraciyər xəstəliklərinin əlamətləri və nə zaman həkimə müraciət etməli olduğunuz barədə ətraflı məlumat verəcəyik.
Hepatologiya nədir və hepatoloq həkim hansı sahəyə baxır?
Hepatologiya, qastroenterologiyanın bir qolu olsa da, müasir tibbdə qaraciyərin mürəkkəbliyi səbəbindən ayrı bir sahə kimi inkişaf etmişdir.
Bir hepatoloq həkim, illərlə daxili xəstəliklər (terapiya) və qastroenterologiya təhsili aldıqdan sonra məhz hepatobilier sistem (qaraciyər və ətraf orqanlar) üzrə ixtisaslaşır.
Hepatoloqun əsas diqqət mərkəzində olan orqanlar bunlardır:
Qaraciyər: Hepatit virusları, yağlanma, sirroz və şişlər.
Öd kisəsi və yolları: Daşların yaranması, iltihab (xolesistit) və axarların daralması.
Mədəaltı vəzi: Pankreatit və digər funksional pozuntular (qastroenteroloqlarla birgə).
Hepatoloq hansı xəstəlikləri müalicə edir?
Hepatoloq həkimin müalicə etdiyi xəstəliklərin siyahısı kifayət qədər genişdir. Bu xəstəliklər bəzən illərlə heç bir əlamət vermədən irəliləyə bilər.
Ən çox rast gəlinən patologiyalar aşağıdakılardır:
1. Viruslu Hepatitlər (A, B, C, D, E)
Hepatitlər qaraciyərin virus mənşəli iltihabıdır. Xüsusilə Hepatit B və Hepatit C dünyada qaraciyər sirrozu və xərçənginin əsas səbəbləridir. Hepatoloq bu virusların bədəndəki yükünü müəyyən edir və müasir antiviral preparatlarla müalicə protokolu hazırlayır.
2. Qaraciyərin yağlanması (Steatoz)
Müasir dövrün ən böyük problemlərindən biri olan qaraciyər yağlanması həm alkoqol asılılığı, həm də yanlış qidalanma (qeyri-alkoqol yağlı qaraciyər xəstəliyi) nəticəsində yaranır. Müalicə edilmədikdə qaraciyər iltihabına (steatohepatit) keçə bilər.
3. Qaraciyər Sirrozu
Qaraciyər toxumasının çapıqlaşması və funksiyasını itirməsi ilə nəticələnən ağır vəziyyətdir. Hepatoloqun vəzifəsi sirrozun irəliləməsini dayandırmaq və ağırlaşmaların (assit, varis qanaxmaları) qarşısını almaqdır.
5. Öd daşı xəstəliyi
Öd kisəsində yaranan daşlar və onların öd yollarını tıxaması ciddi ağrılara və sarılığa səbəb olur. Hepatoloq bu vəziyyətin terapevtik yolla və ya cərrahi müdaxiləyə ehtiyacı olub-olmadığını müəyyən edir.
Nə zaman hepatoloqa müraciət etməli?
Qaraciyər “səssiz orqan” adlanır, çünki onun daxilində sinir ucları yoxdur. Bu o deməkdir ki, qaraciyər yalnız çox böyüdükdə və ya qişası gərildikdə ağrı verir.
Lakin bədənimiz müəyyən siqnallarla bizə xəbərdarlıq edir.
Aşağıdakı əlamətləri müşahidə etdikdə hepatoloq həkim kimdir deyə araşdırmaq və vaxt itirmədən müayinəyə getmək lazımdır:
Dərinin və göz ağlarının saralması (Sarılıq): Bu, qaraciyərin bilirubini emal edə bilmədiyinin birbaşa göstəricisidir.
Sağ qabırğaaltı nahiyədə ağırlıq və ya küt ağrı: Qaraciyərin böyüməsi və ya öd kisəsi problemlərinə işarə edə bilər.
Səbəbsiz yorğunluq və halsızlıq: Qaraciyər funksiyaları pozulduqda bədəndə toksinlər toplanır və bu, xroniki yorğunluğa səbəb olur.
Sidiyin rənginin tündləşməsi (çay rəngi) və nəcisin rəngsizləşməsi.
Qarın nahiyəsində şişkinlik (Assit): Qaraciyər çatışmazlığı nəticəsində qarın boşluğuna maye yığılması.
Dəridə qaşıntı və qırmızı ləkələr (hörümçək toruna bənzər damar genişlənmələri).
Hepatoloji müayinə necə keçir?
Hepatoloqun qəbulunda ilk addım xəstənin şikayətlərini dinləmək və anamnez toplamaqdır.
Daha sonra həkim aşağıdakı diaqnostik üsullardan istifadə edir:
Laborator Analizlər: ALT, AST, QQT, Bilirubin, Albumin kimi göstəricilər qaraciyərin vəziyyəti haqqında ilkin məlumat verir. Həmçinin hepatit markerləri yoxlanılır.
Ultrasəs Müayinəsi (USM): Orqanın ölçüsünü, strukturunu və yağlanma dərəcəsini görməyə imkan verir.
Elastoqrafiya (Fibroskan): Qaraciyərin sərtliyini (fibroz dərəcəsini) biopsiya etmədən ölçən müasir bir texnologiyadır.
KT və ya MRT: Daha mürəkkəb hallarda, şiş şübhəsi olduqda tətbiq edilir.
Biopsiya: Nadir hallarda qaraciyər toxumasından kiçik nümunə götürülərək mikroskop altında incələnir.
Tez-tez verilən suallar
1. Qaraciyər xəstəlikləri genetik ola bilərmi?
Bəli, bəzi qaraciyər xəstəlikləri irsi xarakter daşıyır. Məsələn, Vilson xəstəliyi (mis mübadiləsinin pozulması) və ya hemo xromatoz (dəmir toplanması) genetik faktorlarla bağlıdır. Əgər ailənizdə bu növ xəstəliklər varsa, bir hepatoloq müayinəsindən keçmək tövsiyə olunur.
2. Qaraciyər yağlanması tam sağalan bir xəstəlikdirmi?
Bəli, erkən mərhələdə aşkar olunan qaraciyər yağlanması həyat tərzinin dəyişdirilməsi, pəhriz və fiziki aktivliklə tamamilə geri döndərilə bilər. Qaraciyər özünü bərpa etmə qabiliyyəti ən yüksək olan orqandır.
3. Hepatit C müalicə olunurmu?
Bəli, tibbin ən böyük nailiyyətlərindən biri Hepatit C-nin tam müalicə olunmasıdır. Müasir antiviral preparatlarla 2-3 ay ərzində 95-99% hallarda tam sağalma əldə edilir.
4. Öd daşı mütləq əməliyyat olunmalıdır?
Hər öd daşı əməliyyat tələb etmir. Əgər daşlar ağrı (kolik), iltihab və ya sarılıq yaratmırsa, həkim sadəcə müşahidə və pəhriz tövsiyə edə bilər. Lakin ağırlaşma riski varsa, laparoskopik cərrahiyyə ən effektiv yoldur.
5. Qaraciyər üçün detoks proqramları faydalıdır?
Hepatoloqlar adətən apteklərdə satılan və ya internetdə təbliğ edilən “qaraciyər təmizləyici” çaylara və qarışıqlara şübhə ilə yanaşırlar. Sağlam qaraciyər özü-özünü təmizləyən bir orqandır. Ən yaxşı detoks bol su içmək və zərərli vərdişlərdən əl çəkməkdir.
Vacib Qeyd: Bu məqalə məlumatlandırma xarakteri daşıyır. Hər hansı bir şübhəli vəziyyətdə mütləq ixtisaslaşmış qastroenteroloq həkim ilə məsləhətləşin.