Dalaq böyüməsi nədir? Dalaq böyüməsi əlamətləri hansı hallarda özünü büruzə verir? Bu yazıda dalaq böyüməsi (splenomeqaliya) haqqında bilməli olduğunuz hər şeyi ən sadə və anlaşıqlı dildə izah edəcəyik.
Dalaq böyüməsi nədir?
Tibbi dildə splenomeqaliya adlanan dalaq böyüməsi, müstəqil bir xəstəlik deyil, adətən bədəndəki başqa bir problemin əlamətidir. Normal şəraitdə yetkin bir insanda dalağın çəkisi təxminən 150-200 qram, uzunluğu isə 11-12 sm olur.
Müxtəlif infeksiyalar, qaraciyər xəstəlikləri və ya qan xərçəngi kimi vəziyyətlərdə dalaq bir neçə dəfə böyüyərək kiloqramlarla çəkiyə çata bilər.
Dalağın əsas funksiyalarına daxildir:
Filtrasiya: Köhnəlmiş və ya zədələnmiş qırmızı qan hüceyrələrini (eritrositləri) qan dövranından kənarlaşdırır.
İmmun müdafiə: Ağ qan hüceyrələri (limfositlər) istehsal edərək bakteriya və viruslarla mübarizə aparır.
Anbar funksiyası: Trombositləri və qan hüceyrələrini ehtiyatda saxlayır.
Dalaq böyüdükdə bu funksiyalar pozulur və o, hətta sağlam hüceyrələri də filtrasiya etməyə başlayır ki, bu da qan azlığına və infeksiyalara qarşı həssaslığa yol açır.
Dalaq böyüməsi əlamətləri
Bir çox hallarda dalaq böyüməsi heç bir simptom vermir və təsadüfi müayinələr (məsələn, USM) zamanı aşkarlanır. Lakin dalaq əhəmiyyətli dərəcədə böyüdükdə aşağıdakı dalaq böyüməsi əlamətləri müşahidə oluna bilər:
1. Qarın Boşluğunda Toxluq Hissi və Ağrı
Dalaq böyüdükcə mədəyə təzyiq edir. Nəticədə insan çox az yemək yesə belə, özünü həddindən artıq tox hiss edir. Həmçinin, sol qabırğa altından sol çiyinə qədər yayılan küt bir ağrı hiss oluna bilər.
2. Tez-tez Yoluxan İnfeksiyalar
Dalaq immun sisteminin bir hissəsi olduğu üçün onun düzgün işləməməsi bədənin müdafiə qabiliyyətini zəiflədir. Tez-tez təkrarlanan boğaz ağrıları, qrip və digər infeksion xəstəliklər dalaq böyüməsinin dolayı əlaməti ola bilər.
3. Yorğunluq və anemiya (Qan Azlığı)
Böyümüş dalaq sağlam qırmızı qan hüceyrələrini vaxtından əvvəl məhv etdiyi üçün qanda hemoqlobinin səviyyəsi düşür. Bu da xəstədə daimi yorğunluq, təngnəfəslik və rəngin solğunluğu ilə nəticələnir.
4. Asanlıqla Baş Verən Qanaxmalar və Göyərmələr
Qanın laxtalanmasında rol oynayan trombositlərin böyük bir hissəsi böyümüş dalaqda “tələyə düşür”. Nəticədə qanda trombosit sayı azalır (trombositopeniya), bu isə kiçik zərbələrdən belə bədəndə göy ləkələrin yaranmasına və ya burun/diş əti qanaxmalarına səbəb olur.
Dalağın böyüməsinə səbəb olan amillər
Dalağın böyüməsi bədəndə “həyəcan təbili” kimidir. Əsas səbəbləri aşağıdakı qruplara bölmək olar:
İnfeksion səbəblər
Virus infeksiyaları: Məsələn, “öpüşmə xəstəliyi” kimi tanınan Mononukleoz.
Bakterial infeksiyalar: Sifilis, vərəm və ya ürək qapaqlarının iltihabı (endokardit).
Parazitar infeksiyalar: Malyariya və ya Azərbaycanda rast gəlinən visseral leyşmanioz (kala-azar).
Qaraciyər xəstəlikləri
Qaraciyər və dalaq qan dövranı ilə sıx bağlıdır. Sirroz və ya qaraciyərdə yaranan digər problemlər “portal hipertenziya”ya (damar təzyiqinin artmasına) səbəb olur ki, bu da qanın dalağa geri qayıtmasına və onun böyüməsinə gətirib çıxarır.
Qan xərçəngləri və hematoloji problemlər
Lösemi (qan xərçəngi), limfoma və müxtəlif qan xəstəlikləri dalağın toxumasını dəyişərək onu böyüdür. Həmçinin, oraqvari hüceyrə anemiyası və ya talassemiya (Aralıq dənizi anemiyası) kimi genetik xəstəliklərdə dalaq çox intensiv işlədiyi üçün ölçüləri artır.
Dalaq böyüməsi diaqnozu
Həkiminiz adətən fiziki müayinə zamanı qarnın sol tərəfini əllə yoxlayaraq böyüməni hiss edə bilər.
Lakin dəqiq diaqnoz üçün aşağıdakı testlər tələb olunur:
Qanın ümumi analizi: Eritrosit, lekosit və trombositlərin sayını müəyyən etmək üçün.
USM (Ultrasəs müayinəsi): Dalağın dəqiq ölçülərini və strukturunu görmək üçün ən sadə və effektiv yoldur.
KT və ya MRT: Daha detallı təsvir və ətraf orqanlarla əlaqəni görmək üçün.
Sümük iliyi biopsiyası: Əgər qan xərçəngindən şübhə varsa.
Dalaq böyüməsi müalicəsi
Müalicə birbaşa dalağı deyil, ona səbəb olan əsas xəstəliyi hədəfləməlidir.
İnfeksiya varsa: Antibakterial və ya antiviral müalicə təyin olunur.
Qan xəstəliyi varsa: Hematoloq nəzarətində spesifik müalicə aparılır.
Splenektomiya (Dalağın çıxarılması): Əgər dalaq çox böyüyübsə, partlama riski varsa və ya ağır qan azlığına səbəb olursa, cərrahi yolla çıxarıla bilər.
Qeyd: Dalaqsız yaşamaq mümkündür, lakin bu orqan olmadan immun sistemi zəiflədiyi üçün xəstələr ömür boyu müəyyən peyvəndləri (məsələn, pnevmokokk peyvəndi) mütəmadi vurdurmalıdırlar.
Tez-tez verilən suallar
Dalaq böyüməsi pəhrizlə keçərmi?
Xeyr, dalaq böyüməsi birbaşa qidalanma ilə bağlı bir problem deyil. Lakin qaraciyər yağlanması və ya sirroz səbəbindən yaranıbsa, sağlam qidalanma qaraciyərə düşən yükü azaldaraq vəziyyətin stabilləşməsinə kömək edə bilər.
Dalaq böyüməsi zamanı idman etmək təhlükəlidirmi?
Bəli, böyümüş dalaq qabırğa qövsünün altından kənara çıxdığı üçün travmalara qarşı çox həssas olur. Futbol, güləş, boks kimi təmas idman növləri dalağın partlamasına (rüptür) və daxili qanaxmaya səbəb ola bilər. Həkim icazəsi olmadan ağır idman tövsiyə edilmir.
Uşaqlarda dalaq böyüməsi nədən olur?
Uşaqlarda bu vəziyyət adətən infeksiyalar (məsələn, EBV virusu) və ya genetik qan xəstəlikləri (talassemiya) ilə bağlı olur. Uşağınızda qarın şişkinliyi və solğunluq görsəniz, mütləq pediatr-hematoloqa müraciət edin.
Dalaq böyüməsi xərçəng deməkdirmi?
Xeyr, hər dalaq böyüməsi xərçəng deyil. Bir çox hallarda bu, bəsit bir virus infeksiyasının müvəqqəti nəticəsidir. Lakin səbəbi tapmaq üçün mütləq həkim müayinəsi vacibdir.
Dalağı çıxarılan insan normal həyat sürə bilərmi?
Bəli, qaraciyər və limfa düyünləri dalağın bir çox funksiyasını öz üzərinə götürür. Lakin bu şəxslər infeksiyalara qarşı daha diqqətli olmalı və həkimin təyin etdiyi peyvənd proqramına əməl etməlidirlər.
Məqalə ümumi məlumat xarakteri daşıyır. Dəqiq diaqnoz və müalicə üçün mütləq həkimə müraciət edin.