Həzm sistemi xəstəlikləri arasında ən çox narahatlıq yaradan və həyat keyfiyyətinə ciddi təsir göstərən patologiyalardan biri 12 barmaq bağırsaq xorası xəstəliyidir.
Tibbi dildə “duodenal ulkus” adlanan bu vəziyyət, onikibarmaq bağırsağın daxili səthində yaranan açıq yaralarla xarakterizə olunur. Statistik məlumatlara görə, bu xəstəlik mədə xorasından daha geniş yayılıb və xüsusilə 20-50 yaş arası aktiv əhali qrupunu hədəf alır.
12 barmaq bağırsaq xorası nədir?
Onikibarmaq bağırsaq (duodenum) həzm sisteminin mühüm bir hissəsidir. Mədədən daxil olan turşulu qida kütləsi (ximus) burada neytrallaşdırılır və həzm prosesinin böyük bir hissəsi burada baş verir. Normal şəraitdə bağırsağın daxili divarı selikli qişa ilə örtülüdür və bu qişa onu aqressiv mədə turşusundan qoruyur.
Ancaq müəyyən faktorların təsiri ilə bu qoruyucu baryer zədələndikdə, turşu bağırsaq divarını “aşındırmağa” başlayır. Nəticədə 12 barmaq bağırsaq xorası formalaşır. Bu yara kiçik bir eroziya formasında ola biləcəyi kimi, bağırsaq divarının bütün qatlarını zədələyən dərin bir xora şəklində də təzahür edə bilər.
12 barmaq bağırsaq xorasının spesifik əlamətləri
Bu xəstəliyi digər həzm problemlərindən fərqləndirən bəzi xüsusi əlamətlər mövcuddur. Əgər sizdə aşağıdakı simptomlar varsa, diqqətli olmalısınız:
-
Aclıq Ağrıları: Bu, xoranın ən xarakterik əlamətidir. Ağrı adətən yemək yedikdən 2-3 saat sonra, mədə boşaldıqda başlayır.
-
Gecə Sancıları: Xəstələr tez-tez gecə saat 01:00-03:00 arası kəskin qarın ağrısı ilə oyanırlar.
-
Yeməkdən Sonra Rahatlama: Mədə xorasından fərqli olaraq, 12 barmaq bağırsaq xorası olan xəstələr bir tikə çörək yedikdə və ya süd içdikdə ağrının azaldığını hiss edirlər. Çünki qida turşunu müvəqqəti bağlayır.
-
Döş Sümüyü Altında Yanma: Çox vaxt ürək ağrısı ilə səhv salınan bu hiss epiqastral nahiyədə lokallaşır.
-
Həzm Pozğunluqları: Qarında şişkinlik, erkən doyma hissi və turş gəyirmə.
Təhlükəli simptomlar (Dərhal Həkimə müraciət edin!)
Əgər xora qanayırsa və ya deşilirsə (perforasiya), aşağıdakı ağır əlamətlər yaranır:
-
Qara Nəcis (Melena): Nəcisin qatran kimi qara və parlaq olması daxili qanaxma əlamətidir.
-
Qanlı Qusma: Qəhvə çöküntüsü rəngində qusma.
-
Qəfil Kəskin Ağrı: Qarında “xəncər sancması” kimi dözülməz ağrı (bu, perforasiya göstəricisidir).
12 barmaq bağırsaq xorasını yaradan səbəblər
Uzun illər boyu xoranın yalnız stress və acı yeməklərdən yarandığına inanılırdı. Lakin 1980-ci illərdə edilən kəşflər bu yanaşmanı tamamilə dəyişdi.
1. Helikobakter pilori (H. pylori) bakteriyası
Bu bakteriya 12 barmaq bağırsaq xorası hallarının təxminən 90%-də əsas rol oynayır. Helikobakter pilori mədənin və bağırsağın turş mühitində sağ qala bilən nadir mikroorganizmlərdəndir. O, selikli qişanı zəiflədərək turşunun toxumaya birbaşa təsir etməsinə yol açır.
2. Qeyri-Steroid iltihabəleyhinə dərmanlar
Aspirin, ibuprofen, naproksen kimi geniş istifadə olunan ağrıkəsicilər xora riskini artırır. Bu dərmanlar bağırsaq divarını qoruyan prostaqlandin adlı maddələrin sintezini bloklayır.
3. Hipersekresiya (Yüksək Turşuluq)
Bəzi insanlarda genetik olaraq mədə turşusu (HCl) normadan artıq ifraz olunur. Bu artıq turşu onikibarmaq bağırsağa keçərək oradakı mühiti həddindən artıq turşulu edir.
4. Həyat tərzi faktorları
Siqaret çəkmək xoranın sağalmasını ləngidir və residiv (təkrar yaranma) riskini artırır. Alkoqol isə bağırsaq divarını qıcıqlandıraraq iltihabı kəskinləşdirir.
Diaqnostika: Xora necə müəyyən edilir?
Müasir tibb 12 barmaq bağırsaq xorası diaqnozunu qoymaq üçün bir neçə dəqiq üsuldan istifadə edir:
-
Ezofaqoqastroduodenoskopiya (EGDS):: Xalq arasında “zond udmaq” kimi tanınan bu üsul ən dəqiq metoddur. İncə kamera ilə bağırsağın daxili görüntülənir, yaranın ölçüsü və yeri müəyyən edilir.
-
H. pylori Testləri: Nəfəs testi, nəcis analizi və ya endoskopiya zamanı götürülən biopsiya vasitəsilə bakteriyanın varlığı yoxlanılır.
-
Rentgen Müayinəsi: Barium udmaqla aparılan rentgen, lakin bu üsul endoskopiya qədər informativ deyil.
Müalicə strategiyaları
Müalicənin əsas məqsədi ağrını kəsmək, yaranı sağaltmaq və fəsadların qarşısını almaqdır.
Medikal müalicə
-
Eradikasiya Terapiyası: Əgər H. pylori aşkar edilibsə, həkim 7-14 günlük xüsusi antibiotik kursu təyin edir.
-
Proton Pompası İnhibitorları (PPİ): Omeprazol, lansoprazol kimi dərmanlar turşu ifrazını 90%-ə qədər azaldaraq yaranın sağalması üçün şərait yaradır.
-
Antasidlər: Turşunu neytrallaşdıraraq sürətli ağrıkəsici effekt verirlər.
Pəhriz və qidalanma
Xora müalicəsində “Pəhriz №1” geniş istifadə olunur. Əsas prinsiplər:
-
Tez-tez və az-az yemək: Gündə 5-6 dəfə kiçik porsiyalarla qidalanmaq mədə turşusunun sabit qalmasına kömək edir.
-
İsti-soyuq balansı: Yeməklər nə çox qaynar, nə də çox soyuq olmalıdır.
-
Qadağan olunmuş qidalar: Qızartmalar, hisə verilmiş məhsullar, acı bibər, sarımsaq, soğan (çiy), sitrus meyvələri, qəhvə və qazlı içkilər.
12 Barmaq bağırsaq xorasının fəsadları
Vaxtında müalicə olunmayan xora həyatı təhlükə altına sala bilər:
-
Qanaxma: Ən sıx rastlanan fəsaddır. Anemiyaya (qanazlığına) və ya kəskin qan itkisinə səbəb olur.
-
Perforasiya (Deşilmə): Xora bağırsaq divarını tam deşir və bağırsaq möhtəviyyatı qarın boşluğuna tökülür. Bu, təcili cərrahi əməliyyat tələb edən peritonitə səbəb olur.
-
Penetrasiya: Xoranın qonşu orqanlara (məsələn, mədəaltı vəziyə) sirayət etməsi.
-
Stenoz (Daralma): Sağalan xoraların yerində yaranan çapıq toxuması bağırsağın keçiriciliyini azaldır, nəticədə xəstə yedikdən sonra qusur.
Tez-tez verilən suallar
1. 12 barmaq bağırsaq xorası tam sağalırmı?
Bəli, müasir antibiotik və turşu əleyhinə preparatlarla 90-95% hallarda tam sağalma əldə edilir. Əsas şərt həkimin təyinatına tam əməl etmək və zərərli vərdişlərdən imtina etməkdir.
2. Xora xərçəngə çevrilə bilərmi?
Mədə xorasından fərqli olaraq, 12 barmaq bağırsaq xorasının bədləşmə (xərçəngə çevrilmə) riski demək olar ki, yoxdur. Lakin bu, xəstəliyə laqeyd yanaşmağa əsas vermir, çünki digər fəsadlar çox təhlükəlidir.
3. Stress xoranın əsas səbəbidir?
Xeyr, stress birbaşa xora yaratmır. Lakin güclü emosional gərginlik turşu ifrazını artırır və qan dövranını zəiflədir, bu da mövcud xoranın kəskinləşməsinə və ya müalicəyə tabe olmamasına gətirib çıxarır.
4. Xora zamanı süd içmək faydalıdır?
Süd turşunu müvəqqəti olaraq neytrallaşdırsa da, tərkibindəki zülal və kalsium bir müddət sonra daha çox turşu ifrazına səbəb ola bilər. Ona görə də həddindən artıq süd qəbulu tövsiyə edilmir.
Qeyd: Bu məqalə yalnız məlumat xarakteri daşıyır və peşəkar tibbi məsləhətin yerini tuta bilməz. Diaqnoz və müalicə üçün mütləq həkimə müraciət edin.